Kimika

Gikan sa Wikipedia, ang gawasnong ensiklopedya

Kimika (Kinatsila: química) orihinal nga gigikanan sa Daang Inehipto kēme (chem), nagpasabot "kalibotan" (earth)) mao ang siyensiya sa paglantaw ug panaghisgot sa butang sa eskalang atomiko hangtod makromolekyular, mga reaksyon niini, transpormasyon ug agregasyon, apil na sab ang kausaban sa enerhiya ug entropi. Gitawag usab ning Central Science kun 'Tungang Siyensiya' tungod kay gisumpay niini ang mga uban pang siyensiya, sama sa biyolohiya, pisika, ug heolohiya.
Dunay lima ka bahin og kimika: kimika organiko nga kabahin sa mga butang nga nahimo gikan sa elementong karbon; kimika inorganiko nga kabahin sa mga butang nga nahimo gikan sa uban pang elemento; kimika analytiko nga kabahin sa mga paagi sa kemikal nga pag-analisar sa mga butang sama sa pagkaon, produkto kemikal ug uban pa; kimika pisiko nga kabahin sa kinaiya sa mga molekyul isip mga pisikal nga butang; ug biokimika nga kabahin sa mga molekyul nga nagabarog ug nagalihok sa kahimtang sa mga lawasnong sistema sa mga organismo. Ang mga nagdukiduki ug nagpalambo niining siyensiya ug nagtrabaho dinhing field gitawag nga kimista.

[usba] Kasaysayan

Pagkuha sa mga butang ug ekstrak sa mga natural nga butang, ug paghimo sa bag-ong mga butang pinaagi sa mga natural nga butang ang ginikanan sa modernong kimika. Ang mga daang Ehiptonon ang nagsugod niini bahin niadtong 2000 BC. Ug gisugdan sa katawhanon ang pagbaklag sa mga siryal (sama sa humay, mais, ug trigo) ug ubas paghimo sa alkoholikong pang-inom, mao usab ang pagkuha sa mga metal sa ilang mga ore, ug uban pang mga proseso, nga hangtod karon gituonan ug giuswag isip mga chemical industries.
Nagsugod ang interes sa alkemiya sa kalibotanhong tinguha sa bulawan, usa ka metal nga gipresyohan og taas sa mga kaharian ug imperyo sa mundo.
Gituonan sa mga siyentista ang paagi sa pagkuha niini sa mga ore ug pagdalisay niini igkakuha. Pag-una, gihunahuna nilang mahimong mapabaylo ang ubang metal (sama sa tanso) ngadto sa bulawan. Nagsugod dayon ang pagtuo sa Bato og Tigpangatarungan ug sa misteryoso kunong pagpabaylo sa tanang butang sa bulawan sa usa ka hikap (tan-awa usab ang Paghikap ni Haring Midas).
Ang mga Arabo, nga nagpalambo sa mga siyensiya panahon sa Takna Kangitngit sa Europa, nagdukiduki ug nagsulat bahin sa ilang mga experimento sa kimika. Pipila ang nabantog nga tagsulat niadtong panahon, sama kang Geber (namatay tuig 815), al-Kindi (n.t. 873), al-Razi (n.t. 925), ug al-Biruni (n.t. 1048). Nagsulat usab og daghan ang mga Indionong mga siyentista niining panahon.
Pagkahuman sa Takna Kangitngit, panahon sa Takna Pagkatawo-usab, nagsugod ang panagpangita sa mga tambal alang sa Itomong Kamatayon nga panahon Dekada 1340 mipatay sa usang-katlo sa kamolupyohan sa tibuok Europa. Ang panagpangita sa usa ka Elixir of Life nga makaayo kuno sa tanang sakit gipasugdan usab niining panahon, apan dili kini nakaplagan, sama sa Bato og Tigpangatarungan.
Gipalambo ni Paracelso (1493-1541) ang mga teorya sa alkemiya, pinaagi sa pagtugyan sa teorya sa Upat nga Elemento ug paghimo sa [[iatrokimika]] nga kombinasyon sa alkimiya ug medisina. Nanabang usab ang rebolusyon sa matemetika tungod sa mga teorya ug pagdukiduki nila ni Francis Bacon (1561-1626), Isaac Newton, ug Rene Descartes (1596-1650) diin nahimo ang ginikanan sa modernong formalismo sa matematika.
Gipatin-aw ni Robert Boyle ang relasyon (Balaod Boyle) sa presyon sa usa ka gas sa iyang lawak, ug nagsugod ang pagtuon sa kinaiya sa estadong gas. Panahon sa Ika-18 nga Gatusan, gipadayon ang pagpalambo sa kimika tungod sa pag-ugmad sa teorya sa [[Konserbasyon sa Butang]] (1783) ni Antoine Lavoisier (1743-1794) ug sa Teorya Atomiko (duol 1800) ni John Dalton (1766-1844). Ang maong ideya kabahin sa atom nga gimantala ni Dalton giuswag nila ni Niels Bohr, Ernest Rutherford (sa iyang gold-foil experiment), ug Werner Heisenberg.
Busa, pagkaabot sa tunga sa Ika-20ng Gatusan nahibalo na ang mga siyentista sa modernong asoy sa atom: usa ka positively-charged nga tunga kun nucleus, nga gilikusan sa usa ka electron cloud nga gibatbat pinaagi sa probabilidad sa dapit sa mga electron.
Gitabangan usab ang pagkaplag sa mga elemento sa uniberso sa paghimo sa Tabla Peryodiko sa mga Elemento ni Dmitry Mendeleev (1834-1907) nga nagpahimutang sa mga nakaplagan nang mga elemento ug nagtagna pa sa eksistensya ug kinaiya kemikal sa mga elementong germanio (Ge) ug gallio (Ga).