Julius Caesar

Gikan sa Wikipedia, ang gawasnong ensiklopedya
Jump to navigation Jump to search

Si Julius Caesar (gihubad usab ug Julio Caesar o Julio Cesar) (100?-44 B.C.) maoy usa sa mga bantugang general ug político sa Karaang Roma. Siya nahimong usa ka maayong pamunong militar, ug dako'g natampo sa pagtubo sa Roma ngadto sa usa ka Imperio. Ang iyang kadaogan sa nahitabong gubat civil nakahimo kaniyang usa ka dictador sa Roma. Apan ang iyang gahom nakahulga sa iyang mga kaaway sa política, ug pipila kanila ang mipatay kaniya niadtong 44 B.C.

Sayong kinabuhi[usba | usba ang wikitext]

Si Gaius Julius Caesar natawo sa Roma sa usa ka adunahang banay. Sa edad nga 17 iyang gipacaslan si Cornelia, anak ni Lucius Cornelius Cinna. Si Cinna usa ka kauban ni Gaius Marius, usa ka iladong líder. Si Lucius Sulla, ang dictador sa Roma kaniadto, misugo kang Caesar sa pagbuwag kang Cornelia, apan wala misugot si Caesar. Busa miadto siya sa Grecia aron makaeskapo kang Sulla, ug aron usab makatoon ug Filosofía ug Oratoria. Wala magdugay gipasaylo ni Sulla si Caesar, ug busa mibalik siya sa Roma. Si Caesar ug Cornelia adunay anak-babaye, si Julia. Namatay si Cornelia niadtong mga 68 B.C.

Nahilig si Caesar sa política, ug gisulayan niya ang pagcoja sa suporta sa mga tawo. Niadtong 65 B.C., gipili siya ngadto sa oficio sa Aedile. Niadtong 62 B.C. nahimo siya Praetor, ang oficio nga gisundan sa consul.

Ang alyansa uban ni Pompey[usba | usba ang wikitext]

Si Gnaeus Pompey, ang iyang higala nga nahimong mortal nga kaaway

Si Catiline, usa ka políticong wala mahimuot sa dagang political, naglaraw ug usa ka pag-alsa. Niining laraw, ang mga aristocrático buot gub-on ang tibuok pundok sa mga inilang líder, lakip si Caesar. Apan wala sila nakalampos sa ilang gipangplano.

Niadtong 60 B.C. nakig-anib si Caesar kang Marcus Licinius Crassus ug Gnaeus Pompey, busa natukod ang Unang Triumvirato. Kini nga alianza naghupot ug dakong gahom sa Roma. Si Crassus usa ka tawong adunay dakong gahom ug cuarta. Si Pompey inila tungod sa iyang bag-ong kadaogan sa Asia Minor ug isip usa ka maayong pamunong militar. Si Caesar, sa iyang bahin, nahimong Consul niadtong 59 B.C.. Silang tulo migamit og kusog ug cuarta alang sa pagpadayon sa ilang mga programa, apan nacoja nila ang kalagot sa mga conservatibong político. Sa tuig 59 B.C. gipangasawa ni Caesar si Calpurnia, anak ni Lucius Piso sa Roma. Sa mao usab nga tuig gipangasawa ni Pompey si Julia, ang anak ni Caesar.

Mga kampanya sa Gaul[usba | usba ang wikitext]

Si Caesar usa ka político, apan nasayod siyang gikinahanglan ang mga kadaogang militar aron modako ang iyang gahom. Niadtong 58 B.C. gisugdan niya ang usa ka campaña para masakop ang Gaul (Francia karon). Didto migawas ang iyang talento sa pakiggubat. Sa siyam niya ka tuig sa Gaul, duha ra ka sangka siya napildi. Nacoja niya ang kayutaan silangan sa Suba Rhine, gi-abog ang mga Alemán sa Gaul, ug mitabok sa Rhine aron mapakita ang gahom sa Roma. Gisulong usab niya sa makaduha ang Britania, niadtong 55 ug 54 B.C.

Gubat sibil[usba | usba ang wikitext]

Bisan tuod ug daghang kasaulugan ang gipasiugdahan sa Roma aron mahinumdom ang iyang mga kadaugan, dili tanan ang nahimuot sa kampanya ni Caesar. Pipila sa iyang mga higala, sama ni Pompey, ang na-alarma sa iyang nagkadakong kasikat. Ang kasuya ni Pompey nakatukmod kaniya sa usa ka alyansa uban sa mga konserbatibo. Niadtong 49 B.K., ang maong pundok misugo kang Caesar sa pagbiya sa iyang kasundaluhan.

Wala mosugot si Caesar, busa iyang gipamartsa ang iyang kasundaluhan tabok sa Rubicon, usa ka suba nga nagsilbing utlanan sa iyang mga probinsya ug sa Italya. Human niadtong maong akto, dili na mahimong mobalik. Si Caesar natukmod ug mitukmod sa Roma ngadto sa gubat sibil. Sa iayng pagpadayon, gamay ra ang oposisyon nga mitumaw. Misurender ang mga sundalo ni Pompey ngadto kang Caesar, busa napugos si Pompey pag-eskapo ngadto sa mga Balkan kuyog ang mga konserbatibong grupo. Sulod sa 60 ka adlaw, nahimong pamuno si Caesar sa Italya. Apan kapin lima ka tuig ang iyang gihurot para mapukan si Pompey ug ang iyang mga dumdapig.

Niadtong 49 B.K., gitudlo niya ang iyang kaugalingon isip Diktador ug Konsul. Gisugat niya ang kasundaluhan ni Pompey sa misunod nga tuig didto sa Sangka sa Pharsalus, Gresya. Napukan ang kasundaluhan ni Pompey, ug mi-eskapo si Pompey pag-usab ngadto nasad sa Ehipto. Misunod si Caesar, apan sa iyang pag-abot didto gipatay na diay si Pompey sa pipila ka asasin. Didto niya naka-ila si Cleopatra.

Katapusang mga kadaugan[usba | usba ang wikitext]

Sa wala pa siya mobalik sa Roma, gidaog usa ni Caesar ang gubat nga iyang gilusad para mabutang sa trono sa Ehipto si Cleopatra. Human niadto, iya siyang gidala ngadto sa Roma. Gidaog niya ang misunod nga gubat batok kang Pharnacles II, hari sa Pontus. Veni, vidi, vici (Ako miabot, ako nakakita, ako nakabuntog), mao ang iyang gibatbat sa senado human sa iyang kadaugan sa Sangka sa Zela, bahin saq karon mao ang Turkey.

Ang mga sumusunod ni Pompey nagtipon human sa kamatayon sa ilang lider. Apan niadtong 46 B.K., sa Thapsus, Amihanang Aprika, sayon silang gipukan ni Caesar. Si Cato ang Manghod, human mahibaloan ang ilang kapildihan, nagpakamatay.Niadtong 45 B.K., sa Munda, Espanya, gipildi ni Caesar ang duha ka anak ni Pompey. Mao kini ang iyang katapusang sangka.

Si Caesar na ang nahimong dili malupig nga lider sa Roma. Iyang gipasaylo ang mga sumusunod ni Pompey. Ang katawhan nahimuot kaniya, busa gihatagan siyag gahom sa pagkadiktador ubos sa napulo ka tuig. Dili pa kontento, gipatas-an niya kini ngadto sa Diktador hangtod Kamatayon. Sa usa ka kasaulugang publiko, gihatag unta ni Marco Antonio ang korona sa usa ka hari, apan kay dili man ganahan ang mga Romano ug hari, wala kini niya dawata.

Asasinasyon[usba | usba ang wikitext]

Ang Asasinasyon ni Caesar

Bisan ug wala dawata ni Caesar ang korona, daghan ang nagduda nga nagplano si Caesar nga mahimong hari. Si Marcus Junius Brutus ug Gauis Cassius, kinsa pulos gipasaylo ni Caesar human sa Sangka as Pharsalus, nanguna sa usa ka pundok sa mga aristokratiko arong patyon ang diktador. Niadtong Marso 15, 44 B.K. (ang Ides sa Marso), ilang gidunggab si Caesar samtang misulod siya sa usa ka panagtigom sa Senado. Kapin 20 ka samad dinunggaban ang iyang nadawat sa mga mamumuno.

Napungot ang mga Romano sa asassinasyon, kadaghanan kanila gisulong ang balay sa mga mamumuno. Ang iyang kamatayon nakatukmod ug kagubot, kay daghan man ang naglaraw nga mopuli kaniya. Busa natukod ang Ikaduhang Triyumbirato.

Legasiya[usba | usba ang wikitext]

C. Iulii Caesaris quae extant, 1678

Maayo ang paggamit ni Caesar ang gahom nga iyang nakuha, ug daghan siyag gipatuman nga mga reporma. Iyang gipahinay ang pagpangawkaw sa gobyerno. Iyang gi-usab ang kalendaryo ngadto sa usa ka mas tukmang bersyon, ang Julianong Kalendaryo. Nakighi-uli siya sa iyang mga kanhi kaaway sa pagtudlo kanila sa mga opisyo sa gobyerno. Iya usab nga gihatagan ug katungod sa pagkalungsuranon ang mga tawong dili Romanhon. Gihatagan ni Caesar ug libreng pagkaon ang kadaghanan sa mga pobreng Romanhon. Nagtukod siyag mga kolonya aron sayon ang pag-abot sa mga materyal ngadto sa Roma.

Apan pipila sa iyang gibuhat ang nakapa-ubos sa garbong Romanhon. Usa niini mao ang iyang pagpaubos sa Senado ngadto sa usa ka pundok-tigtambag lamang. Kini nga maong kawalay respeto nakapapungot sa pipila ka mga senador. Daghan usab ang nalain sa iyang pagdumala isip Diktador. Ang paghatag usab niyag katungod sa mga dili-Romanhon nakadugang sa kalagot sa mga tawo.

Ubang talento[usba | usba ang wikitext]

Isip usa ka orator, si Caesar nagsunod lamang kang Cicero, ang kinamaayuhang orator nga Romano. Nailhan usab si Caesar isip usa ka manunulat. Ang iyang Komentaryo sa Bubat Galiko, diin niya gitala ang iyang kampanya sa Gaul, maoy iyang kinamaayuhang sinulat bahin sa Kasaysayan. Ang iyang klaro ug direktang istilo maoy nakahimo niining modelo sa mga misunod nga historyador.