Mga pinulongan sa Pilipinas

Gikan sa Wikipedia, ang gawasnong ensiklopedya
Jump to navigation Jump to search
Mapa sa mga Pinulongan sa Pilipinas
Pagpakita sa kung diin gipanggamit ang mga pinulongan sa tibuok Pilipinas, gimugna sa KWF (Komisyon sa Wikang/Pinulongang Filipino)

g Mga Pinulongan sa Pilipinas mao ang kinatibuk-ang tawag sa tanang mga pinulongang gigamit sa sulod sa Pilipinas, lakip na ang mga langyaw nga pinulongan sama sa Lán-nâng nga diyalektong Pilipinhon sa Inintsik ug mga pinulongang kriolyo sama sa Tsinabakano. Sakop niini ang mga Pinulongang Pilipinhon, ang tawag sa panglinggwistikong tipon sa mga lumadnong pinulongan sa Pilipinas ug sakop sa banay sa mga pinulongang Awstronesyo .

Sa pagkakaron, adunay giilang mga 120 hangtod sa mga 187 ka pinulongan sa Pilipinas, depende sa pagkamatang-matang.[1][2][3] Giila sa batakang balaod sa Pilipinas pagka-1987 ang Filipino, ang batakang daiyang-pinulongan sa Tinagalog, isip nasudnong pinulongan, kauban ang Iningles isip pinulongang opisyal; giila ra ang ubang mga pinulongan sa Pilipinas isip mga pinulongang pangtabang, apan walay tarong nga pagpatin-aw gikan sa kagamhanan bahin niini.[4]

Ang Mga Nasudnon ug Opisyal nga mga Pinulongan[usba | usba ang wikitext]

Kaagi[usba | usba ang wikitext]

Sa sulod sa tulo ka gatosayng tuig nga napailalom ang Pilipinas sa Espanya isip usa ka kolonya, nahimo og pinulongang opisyal ang Espanyol sa nasod ug nahimo na gayong lingua franca sa nasod atong ika-19 ug ika-20 nga gatosayng tuig. Pagka-1863, gipagawas sa Espanya ang usa ka kamandoang nagpalakaw og bangkaagang pangtanan kung diin nahimo ang mga tunghaang pangpubliko nga nagtudlo gamit ang Inespanyol.[5] Kani sang pinulongana ang gigamit sa Rebolusyong Pilipinhon, ug mao say pinulongang giila sa Batakang Balaod sa Malolos pagka-1899 isip pinulongang opisyal sa Kinaunhang Republikang Pilipinhon.[6] Nakainespanyol gani ang kasagaran ganing sulat sa nasudnong bayani nga si Jose Rizal. Gitataw ni Lucino de la Rosa nga sa sinugdanan sa ika-20 nga gatosayng tuig, halos 60% sa kamulopyoan sa Pilipinas ang gagamit og Espanyol isip ika-1, ika-2, kun ika-3 nilang pinulongan. Human sa pagsakop sa Amerika sa Pilipinas ug ang pagpalakaw sa paggamit og Iningles, naghinay-hinay og kahina ang kabantog sa pinulongang Espanyol, labaw na sa mga tuigang 1940.

Sa ilawom sa Estados Unidos, nagsugod na ang pagtudlo og Iningles sa mga tunghaan. Pagka-1901, Iningles na ang pinulongang pangtudlo sa mga pangpublikong tunghaan. Halos 600 ka mga magtutudlo (gitawag sila nga mga "Thomasite") nga sakay sa USAT Thomas ang niabot anang tuiga ug gipulihan ang mga sundalong nagbarog isip mga magtutudlo atong mga panahona. Gidugang pa sa batakang balaod sa 1935 nga mahimong pinulongang opisyal ang Iningles kauban sa Inespanyol. Aduna say probisuon ning batakang balaora nga nagpanawag taas balay balaoranan nga "magpalakaw og mga tulumanong makahimo ug makapalambo og usa ka nasudnong pinulongan nga nakabase sa mga lumadnong pinulongan" (hinubad). Pagka-Nobyembre-12 sa 1937, gihimo sa Kinaunhang Nasudnong Tipon ang Instityut sa Nasudnong Pinulongan kung diin gipili ni kanhing pangulong Manuel L. Quezon si Jaime C. De Veyra, nga usa ka mamulongay og Winaray, nga mangulo sa komite sa mga mamulongay sa mga pinulongang rehiyonal. Tuyo nila atong komiteha ang makapili og usa nasudnong pinulongan gikan sa mga rehiyonal nga mga pinulongan. Sa katposan, ang pinulongang Tagalog ang ilang napiling batakang pinulongan pagka-Desyembere-30 sa 1937, tungod kay kani dawng pinulonga ang pinakagigamit og pinakalambo nga pinulongang lumadnon.[7]

Pagka-1939, giusab ni kanhing presidente Manuel L. Quezon ang ngalan sa pinulongang Tagalog sa Wikang Pambansa ("Nasudnong Pinulongan" sa Binisaya). [8] Giusab pa og dugang ang ngalan sa pinulongan ni kanhing Kalihim sa Bangkaagan nga si Jose Romero pagka-1959 ug nahimo kining Pilipino. Giila sa batakang balaod sa Pilipinas pagka-1973 ang pinulongang Pilipino isip kaopisyal nga pinulongan sa Iningles, ug gihingalan dinhi ang pagpalambo sa usa ka nasudnong pinulongan nga maila sa ngalang Filipino. Dugang pa, nahibalik sa pagkaopisyal ang Inespanyol atong gipirmahan ni kanhing pangulong Marcos ang Kamandoang Pangpangulo Ihap-155, suhil-1973.[9]

Giila sa Batakang Balaod sa Pilipinas pagka-1987 and Filipino isip nasudnong pinulongan. Ang Finilipino ug Iningles ang mahimong mga pinulongang opisyal ug ilhon ang ubang mga pinulongang rehiyonal isip mga opisyal nga pinulongang pangtabang sa ila-ilahang mga karehiyonan (apan walay paghingalan sa piling pinulongan). Angay sad ipadasig ang paggamit sa Inespanyol ug Inarabigo isip mga pangtabang nga pinulongan apan walay pagpugos sa ilahang paggamit.[10] Gihingalan sad ang Filipino isip nasudnong pinulongan nga dapat "ipalambo ug ipadato base sa mga lumadnong pinulongan ug langyaw nga mga pinulongan sa Pilipinas" (Hinubad). Bisan pa og wala gayod gipatino sa batakang balaod, ang Filipino kay halos walay kalahian sa daiyang-Tagalog sa kabeserang Manila; apan aduna nay mga kapunongang sama sa Unibersidad sa Pilipinas nga nagsugod og pagmantala og mga kapulonganang sama sa UP Diksyonaryong Filipino kung diin adunay mga nagkadaiyang pulong nga naggikan sa ubang mga pinulongan sa Pilipinas nga nakalakip. Ang kani sang batakang balaorana maoy pinakaunang niila sa ubang mga pinulongang rehiyonal. Gihingalan sad ning batakang balaorana ang Inespanyol ug Inarabigo nga angay ipadasig ang paggamit apan walay pagpugos nga mahitabo.

Nahimo sa Balaod Pangrepublika Ihap-7104, nga gidason pagka-Agosto-14 sa 1991, ang Komisyon sa Pinulongang Filipino nga laktod nga gidumalaan sa Pangulo ug gitahas sa pagkoordinar ug pagpadasig sa mga pagpanukiduki nga alang sa pagpalambo, pagpakatapo, ug pagpatunhay sa Finilipino ug uban pang mga pinulongan sa Pilipinas.[11] Pagka-Mayo-13 sa 1992, gipalakaw sa komisyon ang Gimbut-an Ihap 92-1 nga naghingalan sa Filipino isip

...mao ang lumadnong pinulongan nga gisulat ug gisulti sa Kamaynilaan ug uban pang mga sentrong urban sa Pilipinas isip pamaagi sa pagkinomunikaray sa nagkadaiyang mga panong-etniko.[12]

Ang mapa sa 12 ka mga inilang pantabang nga pinulongan sa Pilipinas, base sa mga mapa sa Ethnologue

Ang mga Giilang Pinulongan[usba | usba ang wikitext]

Kasamtangang Kahimtang sa Pagkagamit sa mga Pinulongan[usba | usba ang wikitext]

Ang Filipino mao ang batakang pinulongang Tinagalog nga kasagaran gigamit ra sa Kamaynilaan.[13] Parehong gigamit ang Finilipino ug Iningles sa mga palaw sa kagamhanan, bangkagaan, pagmantala, pagsibya, ug sa mga patigayon, kung diin magamit ra sad usahay ang ubang mga pinulongang lumadnon.[14] Adunay daghan nga mga hinulam nga pulong ang Finilipino gikan sa Sinanskrit,[15] Minalay[16], Inintsik,[17][18] Hinapon,[19] ug Ninahuatl (pinaagi sa Inespanyol).[20] Ang Finilipino mao ang opisyal nga pinulongan sa bangkagaan, apan labing ubos ang iyahang kabantogan isip pinulongan sa pagmantala kung itandi sa Iningles (liban na lang sa pipila ka mga sakop, sama sa komiks) ug labing ubos ba ang kabantogan sa Finilipino sa mga kasulatan ug mga hilisgotang pang-akademiko, pang-alamdag, ug pangteknikal. Ang Finilipino mao ang lingua franca sa tanang dapit sa Pilipinas, lakip na sa mga dakbalangay sa mga Pilipinong Gumagawas-nasod, ug mao sad ang kinalabihang pinulongang gigamit sa Kusog Panghinagiban sa Pilipinas (liban na lang sa pipila ka gagmayng bahin sa mga kinomisyong opiser corp nga naggikan sa mga datong pamilya kun sa taas-taas nga bahin sa ling-ong tunga-tunga) ug mao say pinulongan sa kasagaran sa serbisyong sibi nga kasagaran kay dili mga Tagalog.

Adunay lain-laing mga matang sa diglossia nga anaa sa Pilipinas. Mahimo nga gamiton sa mga lumulopyo sa usa ka rehiyon ang unang pinulongan sa ilahang dapit kun ang lingua franca sa rehiyon aron mag-inistoryahanay sa usa'g usa, apan gamiton nila ang ang mga langyaw nga pinulongan aron makig-istorya sa mga langyaw kun gamiton nila ang Finilipino kun Tinagalog aron makig-istorya sa mga taga-ubang-rehiyon. Lagmit sad sa mga Pilipino ang paggamit og code-switching sa Iningles ug Tagalog (Taglish) kun Iningles ug Binisaya (Bislish).

Giila sa batakang balaod sa Pilipinas ang paggamit sa mga pinulongang bernakular isip mga pinulongang pangtabang sa mga probinsya kung diin dili lingua franca ang Finilipino. Kalagmitan sa mga Pilipino ang mga polyglot kun multilingual. Sa kaso kung diin ang pinulongang bernakular ang lingua franca sa rehiyon, gamiton sa mga Pilipino ang Finilipino sa mga kabutangang ligdong samtang ang mga pinulongang rehiyonal ang gamiton sa mga dili-ligdong nga mga kabutangan; mao kini ang matuod nga kahimtang sa mga dapit gawas sa Kamaynilaan sama sa Camarines Norte kung diin gigamit ang Binikolano ug sa Davao kung diin gigamit ang Binisaya. Labi na ning kahimtanga sa ubang mga dapit nga naggamit sa mga pinulongang Pangasinan, Kapampangan, Bikol, Waray, Hiligaynon, Sambal, ug Maranao, kung diin hinay-hinay nga nagkawalay kabantogan ang mga sinulat nga daiya aning mga pinulonga ug napulihan na sa Filipino. Ang nahilahi lang aning kahimtanga mao ang Sugbo, kung diin Binisaya ang gigamit sa mga dili ligdong nga kabutangan ug lalom nga Binisaya (Daiyang-pinulongang Sialo-Carcar) ang gigamit sa mga ligdong nga kabutangan.[21] Bisan pa man og giila ning mga pinulonga isip hinilabing-gamit nga mga pinulongan sa mga balaorang Pilipinhon, gamay lang, kung wala gayoy pagsangga, pagpaluyo, kun pagbulig gikan sa kagamhanan aron mapadayon ang paggamit aning mga pinulongana ug mapadayon ang ilahang pagkabuhi. Apan, mahimo pa kining magbag-o, dala sa mga nakitang bag-ong kausaban sa polisiya sa nasod. [22]

Aduna pay laing matang sa diglossia nga makita sa nasod, mao kini ang diglossia nga nahitabo sa mga rehiyonal nga pinulongan ug mga minoridad nga pinulongan. Aning mga hilisgotana, tawgon ang mga rehiyonal nga mga pinulongan sa ngalang acrolect samtang ang mga minoridad nga pinulongan tawgon sa ngalang basilect. Aning kasoha, gamiton ra sa mga mamulongay ang mga minoridad nga mga pinulongan sa mga pangsuod nga sakop, sama sa banay kun tribo sa mamulongay, ug gawas niini, gamiton sa mamulongay ang pinulongang rehiyonal apan magamit gihapon niya ang Filipino sa mga kabutangang ligdong. Lahi sa kaso sa mga pinulongang rehiyonal, kanunay nga kuyaw sa pagkawala ug pagkamatay ning mga pinulongang minoridad tungod kay labing gipili na sa mga mamulongay ang mga rehiyonal nga pinulongan kun labing gipili ang Filipino, sama sa Pinampangga.[23] Labaw pa, kadaghanan aning mga mamulongaya ang wala nahanas sa pagsulat sa ilahang mga pinulongan ug kuyaw nga katibuk-ang mawala tungod sa kahuwaw sa mga kasulatan.

Dugang pa sa Finilipino ug Iningles, aduna na say ubang mga pinulongang gisugyot nga magbarog isip mga nasudnong pinulongan. Lakip sa mga pinakabantogang sugyot mao ang sugyot sa paggamit og Hinapon[24][25] ug Inespanyol.[26][27]

Ang mga hilabing-gamit nga mga pinulongan sa matag rehiyon. Ang mga rehiyong adunay nakabutang nga dayamong itom mao ang mga rehiyon kung diin naay minoridad nga labihong gagamit sa pinulongan.

Mga Lumadnong Pinulongan sa Pilipinas[usba | usba ang wikitext]

Adunay giihap nga 175 ka mga lumadnong pinulongang gigamit sa Pilipinas karon, matod sa Ethnologue.[1] Aning mga pinulongana, halos tanan kanila lakip sa tipon sa mga Pinulongang Pilipinhon nga sakop sa banay mga Pinulongang Malayo-Polynesian nga nakapailalom sa banay sa mga pinulongang Awstronesyo. Ang Sinama-Badyaw ra ug pipila ka mga pinulongan sa Palawan ang wala nakalakip niining tipona.

Sa pagkakaron, adunay pipila ka mga lumadnong pinulongan sa Pilipinas nga gigamit sa kadaghanang mga Pilipino[1].Mao kini sila ang:

  1. Binikolano (Sentral)
  2. Binisaya (Sinugboanon)
  3. Hiniligaynon
  4. Inilokano
  5. Pinampangga
  6. Minasbatenyo
  7. Pinanggasinan
  8. Tinagalog (Giila sab isip Filipino)
  9. Tinausug
  10. Winaray

Pagsinabtanay[usba | usba ang wikitext]

Kadaghanan sa mga mamulongay sa mga pinulongan sa Pilipinas ang dili magkasinabtanay. Kasagaran sa mga giilang dayalekto lang kay lahi gayod diay nga mga pinulongan ug usahay ang mga giilang mga pinulongan, mga dayalekto ra diay sa usa pinulongan.

Mga Daiyang-Pinulongan[usba | usba ang wikitext]

Tungod sa kasaypanan sa mga termino nga gigamit sa pagpasabot sa kahimtangang panglinggwistika sa nasod, kadaghanan sa mga mamulongay sa mga pinulongan ang nagtuo nga dayalekto lang ang ilahang gipanggamit.

Pagtandi-tandi sa mga Pinulongan[usba | usba ang wikitext]

Diara ang mga pagtandi-tandi sa pipila ka mga pinulongan sa Pilipinas, lakip na ang mga langyaw nga pinulongan.

Mga Lumadnong Mamulongay[usba | usba ang wikitext]

Diara ang pagkaihap sa mga lumadnong mamulongay sa mga "major languages" sa Pilipinas.

Mga Pinulongang Negrito[usba | usba ang wikitext]

Adunay pipila ka mga pinulongan sa Pilipinas nga gigamit sa mga tawong Negrito.

Mga Langyaw nga Pinulongan sa Pilipinas[usba | usba ang wikitext]

Adunay mga pangpublikong tunghaang nagtudlo og Pinranses, Inaleman, Hinapon, Inintsik, ug Inespanyol, kun gigamit man gayod nila isip pinulongang pantudlo.[28]

Mga Pinulongan sa Habagatang Asya[usba | usba ang wikitext]

Bag-o pa naabot ang mga Kastila, daghan na og mga gagmayng katilingbang Indiano sa Pilipinas. Daghan sa mga Indinano ang kamao Magtinagalog, Magbinisaya, ug uban pang mga pinulongang Pilipinhon, ug kamao sad Mag-iningles. Sa sulod sa mga katilingban, lagmit nga Sinindhi ug Pinunjabi ang gamiton. Sa Katilingbang Pakistanhon, Inurdu ang gigamit. Bisan pa niini, pipila na lang ka mga Tagahabagatang Asya, sama sa mga Pakistanhon ug ubang bag-ong abot nga mga mamulongay sa Tinami, Ninepal, Minarathi, ang nagpabilin sa paggamit sa ilahang kaugalingong mga pinulongan.[29][30][31][32][33][34][34]

Minalay[usba | usba ang wikitext]

Punong Panid: Ang Minalay sa Pilipinas

Ang pinulongang Malay mao ang kinaduhang pinulongan sa pipila sa mga Tausug, Sama-Bajau, ug Yakan nga anaa sa kinahabagatang mga dapit sa Pilipinas, sa may Zamboanga hangtod sa may Tawi-Tawi. Adlaw-adlaw sad ni gigamit sa mga Malaysianhon ug mga Indonesianhon nga nagpuyo kun nagpatigayon dinhi sa Pilipinas. Gigamit sad ning pinulonga sa pipila didto sa habagatang bahin sa Palawan. Wala hinuon ni siya gamita sa mga Maranao ug mga Maguindanao. Bisan pa og lagmit nga mga Muslim ang taga-Brunei, taga-Malaysia, taga-Indonesia, ug taga-habagatang-Pilipinas kung diin Inarabigo ang pangrelihiyong pinulongan, kasagaran gihapon sa mga Muslim sa Pilipinas ang dili kamao Mag-inarabigo, liban na lang sa pipila ka mga pulong nga gigamit sa mga pangrelihiyong kahinungdanan.

Ang Minalay, nga labot sad sa banayng Malayo-Polynesian kuyog ang mga pinulongang Pilipinhon, adunay dakong kausabang napahinungod sa kadaghanang mga pinulongang gigamit sa Pilipinas. Nahitabo kini tungod kay ang Kinaraang Minalay mao ang lingua franca sa Pilipinas kaniadto, usa ka maayong pananglit ani mao ang paggamit sa tighubad ni Magellan nga si Enrique og Minalay aron makipagsulti sa mga lumadnong taga-Sugbo aning mga panahona.

Usa ka pananglit sa paggamit og Kinaraang Minalay sa kaaging Pilipinhon mao ang anaa sa Kasulatan sa Tansong Lagunanhon nga unang gisulat sa ika-10ng gatosayng tuig.

Pag-abot sa mga Katsila sa Pilipinas niadtong ika-16 nga gatosayng tuig, Kinaraang Minalay mao ang pinulongan sa kagahum-hariang Pilipinhon.

Sa pagkakaron, gitudlo ang Inindonesia (Binahasa) isip usa ka langyawng pinulongan sa Departamento sa Linggwistika ug mga Pinulongang Asyanhon sa Unibersidad sa Pilipinas. Gitudlo sab ang Inindonesia sa Tunghaang Indonesianhon sa Dakbayan sa Davao aron mapatunhay ang budaya sa mga dayong Indonesianhon sa dakbayan. Motudlo sad usahay ang Embahada sa Indonesia og Inindonesian sa mga Pilipino ug mga langyaw.

Sukad pagka-2013, nagtudlo na og mabaw nga Inindonesian sa mga kaanib sa Kusog Panghinagiban sa Pilipinas.[35]

Sa usa ka interbyo, giingon ni kanhing Kalihim sa Alintaga sa Bangkaagan nga si Armin Luistro nga dapat ipadasig sa kagamhanang Pilipinhon ang paggamit og Inindonesia ug Minalaysia, nga samang adunay taling panglinggwistika sa Finilipino ug ubang pinulongang Pilipinhon.[36] Busa, mahimong itudlo isip panulun-an sa mga tunghaang pangpubliko ang kining mga pinulongana, apan wala lay pinugsanay.

Inarabigo[usba | usba ang wikitext]

Gigamit na sa mga Muslim sa Pilipinas ang Inaribago sa mga pangrelihiyon ug pangtudlong kahinungdanan sukad pa sa pag-abot sa Islam sa kapupud-an ug pagkatukod sa pipila ka mga Sultanato sa ika-14 nga gatosayng tuig. Kuyog sa Minalay, gigamit ang Inarabigo isip lingua franca sa mga magpapatigayong Muslim ug sa Kagahum-hariang Malay sa kapupud-ang Malay niadto.

Gimando sa batakang balaod pagka-1987 nga angayng ipadasig ang paggamit sa Inarabigo (kuyog sa Inespanyol) apan dili lang pinugos. Pagka-2015, wala nay bayad nga gitudlo ang Inarabigo sa pipila ka mga sentrong Pang-islam ug labi na didto sa kinahabagatang bahin a Pilipinas. Kasagaran, gamiton ning pinulongana sa mga kalihokang pangrelihiyon ug sa bangkaagan (sama sa mga madrasa kun mga tunghaang Pang-islam) ug usahay gamiton sad ni siya sa mga ligdong nga kabutangan kun usahay pa gayod, sa pang-adlaw-adlaw nga inistoryahanay. Sa ingon-aning pagtan-aw, maingon nga sama ang gamit sa Inarabigo sa gamit sa Linatin ug Inespanyol sa Katolisismong Pilipinhon. Sa mga tunghaang Pang-islam sa Mindanao, gitudlo na sab ang Batakang Inarabigo sa Kasamtangan, ug dili lang ang Inarabigong Pang-qur-an.[37]

Inespanyol[usba | usba ang wikitext]

Punong panid: Ang Inespanyol sa Pilipinas

Iningles[usba | usba ang wikitext]

Mga Punong panid: Pilipinhong Ininggles, Taglish, ug Bislish

Ang kinaunhang kasinatian sa mga Pilipino sa pinulongang Ingles, mao ang pagpanasdas sa mga Briton sa Manila sa kasamtangan sa Girang umabot og Pito ka Tuig, apan kadiyot lang kining kasinatiana ug wala kaayoy kausabang nabuhat. Pag-agi sa pipila ka tuig, nahimong labawng bantogan ang Iningles sa Pagdumalang Amerikanhon sa mga tuig 1898 hangtod sa tuig 1946, ug nagpabilin pang pinulongang opisyal ang kining Iningles sa Pilipinas.

Pagka-Agosto-22 sa 2007, tulo ka Hukmanan sa Pagpanglugot nga Rehiyonal didto sa Dakbayan sa Malolos ang nakahunahunang sa paggamit og Finilipino imbes nga Iningles aron mapadasig ang paggamit sa nasudnong pinulongang. Napulo'g duha ka mga takigrapo nga naggikan sa Ika-6, 8, ug 81 nga Sangay, nga himoong mga batakang hukmanan, ang gibansay sa pagsunod aning bag-ong kausaban didto sa Kolehiyong Pangbalaod ni Marcelo H. del Pilar sa Kinatumhaan sa Estado sa Bulakan, sunod sa mando gikan sa Kinatas-ang Hukmanan sa Pilipinas. Matod pa ni De La Rama, damgo daw ni kanhing Pangulong Maghuhukom Reynato Puno ang mapalakaw ning mandoa sa uban pang mga dapit, sama sa Laguna, Cavite, Quezon, Nueva Ecija, Batangas, Rizal, ug sa Kamaynilaan.[38]

Bisan pa aning mga lihoka, Iningles pa gihapon ang pinulongang gigamit sa mga opisyal nga kasulatan sa pagpatigayon, sa kagamhanan, sa mga balaoranan, sa panambal, sa pang-alamdag, ug sa pagtudlo. Apan, gitataw sa UNICEF pagka-2009 nga labing ubos ang kamaayo sa mga Pilipino sa Pag-iningles.[39] Bisan pa ani, labing gigamit ang Filipino sa pagpanibya, sama sa ABSC-CBN ug GMA, apan aduna say mga rehiyonal nga pagpanibya sa ilawom aning mga kompanyaha.

Tungod sa kabantog sa Iningles, daghan nang mga pulong nga gikan sa Iningles ang nalabot na sa mga pinulongang Pilipinhon ug nakahimo og mga pinulongang labi ang pag-code-switching sama sa Taglish ug Bislish.

Hinokkien[usba | usba ang wikitext]

Punong panid: Lán-nâng

Aduna nay mga taling pangdiplomatiko ang dinastiyang Ming sa mga kanasoran ug kaharian sa Luzon ug aduna pa gayoy kaagi sa pakipagpatigayon sa tibuok kapupud-an sukad pa niadtong ika-10 gatosayng tuig. Ang Minandaring Inintsik mao ang pinulongang pangtudlo sa mga tunghaang Intsik ug mao sad ang lingua franca sa sulod sa Tsina ug sa mga katilingbang Intsik gawas niini; apan, ang Lan-nang nga usa ka daiyang-pinulongan sa Hinokkieng Inintsik mao ang pinulongan nga adunay hilabing-gamit sa mga Intsik sa Pilipinas, nga kasagaran naggikan sa lalawigan sa Fujian didto sa Tsina. Aduna say pipila ka mga daiyang-Inintsik, sama sa Hinakka ug Yinueng Inintsik (hilabi na ang Kinanton ug Tinaishan), nga gigamit sa pipila ka mga Intsik sa Pilipinas, kasagaran naggikan pa gayod sa mga lalawigan sa Guangdong ug Guangxi sa Habagatang bahin sa Tsina.

Sama sa Inespanyol, daghan nang mga pinulongang lumad sa Pilipinas ang naggamit og mga hulam-pulong gikan sa Inintsik, hilabi na sa mga pinulongang may labot sa pagluto, sa balay, ug sa pagkakaliwat.

Hinapon[usba | usba ang wikitext]

Unang niabot ang mga Hapon sa Pilipinas sa ika-11ng gatosayng tuig, ang pinakaunang nasod nga ilahang gidayohan, ug sunod-sunod sad silang nangabot sa nasod sa ika-15ng gatosayng tuig (sama sa gipakita sa Boxer Codex), sa ika-17ng gatosayng tuig, sa ulahiang bahin sa ika-19 nga gatosayng tuig, ug sa ika-20ng gatosayng tuig, lakip na ang mga dekadang 1930 ug 1940.[40][41][42][43][43][44] Adunay pipila ka mga katilingban ug tunghaang Hapon sa Kamaynilaan tungod sa kadaghan sa mga kompanyang Hapon. Daghan sab og mga katilingban sa mga Hapon ug mga kaliwat sa mga Hapon sa Lalawigan sa Laguna, sa Dakbayan sa Baguio, ug sa Bungto sa Davao. Puy-anan sad ang Dakbayan sa Davao sa daghang mga kaliwat sa mga Hapon. Daghang mga mamumuong Hapon ang gikuha sa mga kompanyang Amerikanhon, sama sa National Fiber Company (NAFCO), sa unang mga dekada sa ika-20ng gatosayng tuig aron manrabaho sa mga asyedang pang-abaka. Nabantog ang Hapon sa ilahang kananing ug kakugihan. Sa ika-duhang girang pangkalibutan, anaay mga tunghaang Hapon sa Dakbayan sa Davao.

Kinoryano[usba | usba ang wikitext]

Kasagaran, gigamit ra ang Kinoryano sa mga langyawng gikan sa Habagatang Korea ug mga tawo sa Pilipinas nga naay dugong Koryano. Gidugang na sa Alintaga sa Bangkaagan ang Kinoryano sa ilawom sa Programa sa Pagtudlo sa mga Langyawng Pinulongan, uban sa Inespanyol, Pinranses, Inaleman, Inintsik, ug Hinapon.[45]

Mga Kriolyong Pilipinhon[usba | usba ang wikitext]

Punong panid: Tsinabakano

Adunay pipila ka mga kriolyong Pilipinhon nga nakabase sa Inespanyol, ug gitawag kani silang tanan sa pangalang Tsabakano kun Tsinabakano. Mahimong mabahin ang kining mga pinulongana base sa heyograpika.

  • Sa Luzon:
    • Kinabite (Chabacano de Cavite kun Caviteño), gigamit sa Dakbayan sa Cavite, Cavite
    • Tinernate (Chabacano de Barra kun Ternateño), gigamit sa Dakbayan sa Ternate, Cavite
    • Inermita (Chabacano de Ermita kun Ermitaño), gigamit kaniadto sa Ermita, Manila apan namatay na isip pinulongan. Ang kinaulahiang giilang mga mamulongay kay usa ka babaye ug iyahang apo pagka-mga-1980 hangtod sa mga 1990.
  • Sa Mindanao
    • Tsinabakanong Zambuanganhon (Chabacano de Zamboanga kun Zamboangueño Chavacano), gigamit sa Dakbayan sa Zamboanga, sa Zamboanga Sibugay, sa Zamboanga del Sur, sa Zamboanga del Norte, sa Basilan, sa Sulu, sa Tawi-Tawi, ug didto sad sa Semporna, Sabah ug Malaysia. (Base sa senso pagka-2000, didto lang sa Dakbayan sa Zamboanga, aduna nay halos 360,000 ka mga lumadnong mamulongay nga maghimong niining pinulongana isip pinaka-hilabing-gamit nga daiyang-Tsinabakano)
    • Kinotabato (Chabacano de Cotabato kun Cotabateño), gigamit sa Cotabato
    • Inabakayng Dabawanhon (Chabacano de Davao kun Davaoeño Abakay), nga gigamit sa Dakbayan sa Davao.

Katunhay sa mga Pinulongan[usba | usba ang wikitext]

Pagkamatang-matang sa UNESCO pagka-2010[usba | usba ang wikitext]

Ang pagkamatang-matang sa mga kuyawng-mamatay ug patayng pinulongan kay nakabase sa ika-3ng pangkalibutang bolyum nga gimantala sa UNESCO pagka-2010

Katagi sa Kakuyawng-mamatay (Batakan sa UNESCO)

  • Luwas: gigamit ang pinulongan sa tanang likwa; walay pagpugong sa linikwang paglabang.
  • Kuyaw-kuyaw: gigamit pa sa kasagarang mga bata; apan, kutob ra sa pipila ka mga sakop (pananglit: sa balay).
  • Kuyaw-gyung-mamatay: wala na kat-uni sa kabataan ang pinulongan isip kinaunhang pinulongan sa balay.
  • Duol-nang-mamatay: gigamit na lang sa katigulangan ug dili na kaayo mahisabtan sa mga kaginikananan apan wala na nila gamita ug itudlo sa kabataan.
  • Kamatyonon: ang katigulangan na lang mga tiggamit ug dili na nila kanunayng gamiton.
  • Patayng-Pinulongan: Wala nay mamulongay nga nahabilin. Nalakip na kining mga pinulonga sa Atlas ug gihunahuna nang patay sukad sa dekadang 1950.

Mga Pinulongang Kuyaw-kuyaw Mamatay[usba | usba ang wikitext]

Pinulongan Mamulongay

(Pagka-2000)

Lalawigan Koordinatos ISO 639-3 Code(s) Sinanghiran
Inagta sa Tunga-tungang Cagayan 779 Cagayan 17°59′21″N 121°51′37″E agt UNESCO 2000
Inagtang Dupaninanhon 1400 Cagayan 17°58′06″N 122°02′10″E duo David Bradley (UNESCO 2000)

Mga Pinulongang Kuyaw-kuyaw gyung Mamatay[usba | usba ang wikitext]

Pinulongan Mamulongay

(Pagka-2000)

Lalawigan Koordinatos ISO 639-3 Code(s) Sinanghiran
Inagtang Bataanhon 500 Bataan 14°25′57″N 120°28′44″E ayt David Bradley (UNESCO 2000)
Inagtang Bukid-Irayanhon 150 Camarines Sur 13°27′32″N 123°32′48″E atl David Bradley (UNESCO 2000)
Binatak 200 Palawan 10°06′29″N 119°00′00″E bya David Bradley (UNESCO 2000)

Mga Pinulongang Duol nang Mamatay[usba | usba ang wikitext]

Pinulongan Mamulongay

(Pagka-2000)

Lalawigan Koordinatos ISO 639-3 Code(s) Sinanghiran
Inattang Fairenhon 300 Ilocos Norte 18°01′37″N 120°29′34″E azt David Bradley (UNESCO 2000)
Inaltang Amihanon 200 Aurora 15°42′58″N 121°24′31″E agn David Bradley (UNESCO 2000)
Inagtang Camarines-Nortenhon 150 Camarines Norte 14°00′49″N 122°53′14″E abd David Bradley (UNESCO 2000)

Mga Pinulongang Kamatyonon[usba | usba ang wikitext]

Pinulongan Mamulongay

(Pagka-2000)

Lalawigan Koordinatos ISO 639-3 Code(s) Sinanghiran
Inagtang Pulong-Alabatnon 30 Quezon 14°07′15″N 122°01′42″E dul David Bradley (UNESCO 2000)
Inagtang Isarognon 5 Camarines Sur 13°40′50″N 123°22′50″E agk David Bradley (UNESCO 2000)
Inaytang Habagatanhon (Inaytang Sorsogonhon) 150 Sorsogon 13°01′37″N 124°09′18″E ays David Bradley (UNESCO 2000)

Mga Patayng-Pinulongan[usba | usba ang wikitext]

Pinulongan Mamulongay

(Pagka-2000)

Lalawigan Koordinatos ISO 639-3 Code(s) Sinanghiran
Inagtang Dicamaynon

(Dinumagat, Dicamaynong Dinumagat)

0 Isabela 16°41′59″N 122°01′00″E duy David Bradley (UNESCO 2000)
Inarta 0 duol sa utlanang Isabela-Quirino 16°25′21″N 121°42′15″E atz David Bradley (UNESCO 2000)
Kinatabaga 0 Quezon 13°26′12″N 122°33′25″E ktq David Bradley (UNESCO 2000)
Inata 0 Negros Oriental 9°36′29″N 122°54′56″E atm David Bradley (UNESCO 2000)

Pagtuon sa Amihanang Dakota pagka-2014[usba | usba ang wikitext]

Sa usa ka pagtuon ni Thomas N. Headland, sa Summer Institute of Linguistics sa Dallas, ug sa Kinatumhaan sa Amihanang Dakota nga gitawag nga Thirty Endangered Languages in the Philippines, adunay 32 ka kuyaw-mamatayng pinulongan sa Pilipinas, apan 2 sa ka mga nakatalang pinulongan ang wala nay mga mamulongay, gidugang na lang nga patayng-pinulongan na sila kun basi man. Tanang mga nakatalang pinulongan kay mga Pinulongang Negrito, ang pinakakaraang mga pinulongan sa Pilipinas.[46]

Pinulongan Dapit kung diin nagpuyo ang mamulongay.[46] Kamulpyoan sa mga mamulongay pagka-dekada-90.[46] Sinanghiran[46]
Binatak Pulong Palawan 386 Elder 1987
Minamanwa Pulong Mindoro 1000 Grimes 2000
Inati Amihanang bahin sa pulong Panay 30 Pennoyer 1987:4
Inati Habagatang bahin sa pulong Panay 900 Pennoyer 1987:4
Inata Pulong Negros 450 Cadelina 1980:96
Inata Mabinay, Negros Oriental 25 Grimes 2000
Inatta Pamplona, kasadpang Cagayan 1000 Grimes 2000
Inatta Faire-Rizal, kasadpang Cagayan 400 Grimes 2000
Inatta Pudtol, Kalinga-Apayao 100 Grimes 2000
Inayta Sorsogon 40 Grimes 2000
Inagta (extinct, unverified) Villaviciosa, Abra 0 Grimes 2000; Reid, per. com. 2001
Inabenlen Tarlac 6000 K. Storck SIL files
Minag-anchi Zambales Tarlac, Pampanga 4166 K. Storck SIL files
Minag-indi Zambales, Pampanga 3450 K. Storck SIL files
Inambala Zambales, Pampanga, Bataan 1654 K. Storck SIL files
Minagbeken Bataan 381 K. Storck SIL files
Inagta Isarog, Camarines Sur (gitatawng kamatyonon) 1000 Grimes 2000
Inagta Bukid Iraya & kasidlakang bahin sa danawng Buhi, Camarines Sur (adunay 4 ka mga dug-olng daiyang-pinulongan) 200 Grimes 2000
Inagta Bukid Iriga & kasadpang bahin sa danawng Buhi, Camarines Sur 1500 Grimes 2000
Inagta Camarines Norte 200 Grimes 2000
Inagta Pulong Alabat, habagatang Quezon 50 Grimes 2000
Inagta Umirey, Quezon (with 3 close dialects) 3000 T. MacLeod SIL files
Inagta Casiguran, amihanang Aurora 609 Headland 1989
Inagta Maddela, Quirino 300 Headland field notes
Inagta Palanan & Divilacan, Isabela 856 Rai 1990: 176
Inagta San Mariano-Sisabungan, Isabela 377 Rai 1990: 176
Inagta (bag-o lang gitataw isip patayng-pinulongan) Dicamay, Jones, Isabela 0 Headland field notes, and Grimes 2000
Inarta Aglipay, Quirino 11 (30 in 1977) Headland field notes, and Reid 1994:40
Inalta Amihanang Aurora 250 Reid, per. comm.
Inalta Amihanang Quezon 400 Reid, per. comm.
Inagta Kasidlakang Cagayan, Supaninam (pipila ka mga dug-olng daiyang-pinulongan) 1200 T. Nickell 1985:119
Inagta Tunga-tungang Cagayan 800 Mayfield 1987:vii-viii; Grimes 2000

Mga Sugyot sa Pagpatunhay sa mga Pinulongang Pilipinhon[usba | usba ang wikitext]

Aduna nay pipila ka mga sugyot sa pagpatunhay sa daghang mga pinulongan sa Pilipinas. Matod sa Komisyon sa Pinulongang Filipino, anaay 235 ka mga lipong etnolinggwistik sa nasod, matag usa kanila kay adunay kaugalingong pinulongang Pilipinhon.

Labot sa mga sugyot, mao ang: (1) "pagmugna og usa ka kapulongnan ug giya sa paggama og mga hugpulong" para sa matag usa sa 135 ka mga buhing-pinulongan sa nasod, (ika-2) "Pagpatunhay pinaagi sa pagbidyo" sa tanang mga pinulongang Pilipinhon, (ika-3) "pagbalik og gamit sa mga kinaraang sinulatan sa Pilipinas" kung diin ang matag sinulatan sa matag lipon kay gamiton kuyog sa alpabetong Romano sa mga tunghaan didto sa mga katilingbang diin nagamit ang sinulatan, (ika-4) "pagtudlo usa sa mga kinaunhang pinulongan" sa balay ug sa tunghaan bag-o itudlo ang Finilipino ug ubang langyawng pinulongan (Iningles, Inespanyol, ugkun Inarabigo), ug (ika-5) "paggamit sa kinaunhang pinulongan ug sinulatan sa mga pahibalo" unya sundan na sa sinulatang Filipino ug sa ubang langyawng pinulongan (Iningles, Inespanyol, ugkun Inarabigo), pananglitan: Binisaya una unya sunod na ang Finilipino ug Iningles nga ibutang sa ilawom nga dapit sa pahibalo.

Sa pagkakaron, ang ika-4 ra nga sugyot ang gituman sa nasudnong kagamhanan sa Pilipinas.[47] Aduna nay balaoron sa Nasundnong Sinulatan nga gisulong sa balay balaoranan nga magpalakaw sa ika-3 ug ika-5ng sugyot; apan, ang karaang sinulatan ra nga moangay sa nasudnong Pinulongan, ang Filipino, ang nakalakip sa balaoron. [48]

Uban pang mga Samang Panid[usba | usba ang wikitext]

Mga Sinanghiran[usba | usba ang wikitext]

  1. 1.0 1.1 1.2 Phillipines. Ethnologue
  2. McFarland, C. D. (1994). "Subgrouping and Number of Philippine Languages". Philippine Journal of Linguistics. 25 (1–2): 75–84. ISSN 0048-3796
  3. Giila sa Komisyon sa Wikang Filipino nga adunay 134 ka pinulongan ug 1 ka nasudnong pinulongan (Filipino) nga gigamit sa Pilipinas didto sa ilang mapang Atlas Filipinas nga namantala pagka-2016.
  4. Gonzales, A. (2010). The language planning situation in the Philippines. Journal of Multilingual and Multicultural Development, 19(5), 297-525. https://doi.org/10.1080/01434639808666365
  5. "Philippines – Education". CountryStudies.us. Retrieved March 15, 2015.
  6. Article 93 of the Malolos Constitution reads, "Art. 93. The use of languages spoken in the Philippines shall be optional. This use cannot be regulated except by virtue of law, and solely for acts of public authority and in the courts. For these acts the Spanish language will be used in the meantime."
  7. Manuel L. Quezon (December 1937). "Speech of His Excellency, Manuel L. Quezón, President of the Philippines on Filipino national language" (PDF). p. 4. Retrieved January 14, 2009.
  8. Gonzalez, Andrew (1998). "The Language Planning Situation in the Philippines" (PDF). Journal of Multilingual and Multicultural Development. 19 (5, 6): 487–525. doi:10.1080/01434639808666365. Archived from the original (PDF) on June 16, 2007. Retrieved March 24, 2007.
  9. "Presidential Decree No. 155 : Philippine Laws, Statutes and Codes". Chan Robles Virtual Law Library. Retrieved March 15, 2015.
  10. Article XIV, Sec 7: For purposes of communication and instruction, the official languages of the Philippines are Filipino and, until otherwise provided by law, English. The regional languages are the auxiliary official languages in the regions and shall serve as auxiliary media of instruction therein. Spanish and Arabic shall be promoted on a voluntary and optional basis.
  11. "Commission on the Filipino Language Act". Chan Robles Law Library. Retrieved July 19, 200
  12. "Resolusyon Blg. 92-1" (in Filipino). Commission on the Filipino Language. May 13, 1992. Retrieved March 24, 2007.
  13. Takacs, Sarolta (2015). The Modern World: Civilizations of Africa, Civilizations of Europe, Civilizations of the Americas, Civilizations of the Middle East and Southwest Asia, Civilizations of Asia and the Pacific. Routledge. p. 659. ISBN 978-1-317-45572-1.
  14. Brown, Michael Edward; Ganguly, Sumit (2003). Fighting Words: Language Policy and Ethnic Relations in Asia. MIT Press. pp. 323–325. ISBN 978-0-262-52333-2. Retrieved August 4, 2020.
  15. Haspelmath, Martin (2009). Loanwords in the World's Languages: A Comparative Handbook. De Gruyter Mouton. p. 724. ISBN 978-3-11-021843-5.
  16. Rainier Alain, Ronda (March 22, 2013). "Bahasa in schools? DepEd eyes 2nd foreign language". The Philippine Star. Retrieved Ju
  17. Chan-Yap, Gloria (1980). Hokkien Chinese borrowings in Tagalog. Dept. of Linguistics, School of Pacific Studies, Australian National University. p. 5. ISBN 978-0-85883-225-1. The number of loanwords in the domain of cookery is rather large, and they are, by far, the most homogeneous of the loanwords.
  18. Joaquin, Nick (2004). Culture and history. Pasig City. p. 42. ISBN 978-971-27-1426-9. OCLC 976189040.
  19. Potet, Jean-Paul G. (2016). Tagalog Borrowings and Cognates. Raleigh, NC: Lulu Press, Inc. p. 343. ISBN 978-1-326-61579-6.
  20. "Mexico, our older sister". Manila Bulletin News. Archived from the original on April 13, 2018. Retrieved April 13, 2018.
  21. Endriga, Divine Angeli (2010). The Dialectology of Cebuano: Bohol, Cebu and Davao. 1st Philippine Conference Workshop on Mother Tongue-Based Multilingual Education held from February 18–20, 2010. Capitol University, Cagayan de Oro.
  22. Ricardo Ma. Nolasco. "Maraming Wika, Matatag na Bansa - Chairman Nolasco" (in Filipino). Commission on the Filipino Language. Retrieved October 4, 2007.
  23. Mendoza, S. L. (2011). Ang usaping pang-wika sa bagong yugto ng pantayong pananaw: Ang panloob na hamon ng pluralismo. Social Science Diliman, 7(1) 37-62. https://journals.upd.edu.ph/index.php/socialsciencediliman/article/view/2302
  24. Gonzales, Richard DLC. "NIHONGO NO BENKYOU: WHY AND HOW FILIPINOS LEARN JAPANESE LANGUAGE".
  25. "Similarities and Differences between Japan and Philippine Cultures". www.slideshare.net.
  26. Weedon, Alan (August 10, 2019). "The Philippines is fronting up to its Spanish heritage, and for some it's paying off". ABC News. Retrieved December 23, 2020.
  27. Felongco, Gilbert (December 5, 2007). "Arroyo wants Spanish language in schools". GulfNews. Retrieved August 6, 2018.
  28. DepEd to continue teaching French in select public schools in 2013. Philippine Daily Inquirer. December 6, 2012.
  29. "Philippinealmanac.com". Archived from the original on July 1, 2012. Retrieved March 15, 2015.
  30. "Going Banana". Retrieved March 15, 2015.
  31. "KINDING SINDAW"
  32. "The Indian in the Filipino". Inquirer.net. Archived from the original on June 21, 2015. Retrieved March 15, 2015.
  33. Kesavapany, K.; Mani, A.; Ramasamy, P. (2008). Rising India and Indian Communities in East Asia. ISBN 9789812307996. Retrieved March 15, 2015.
  34. 34.0 34.1 Sandhu, K. S.; Mani, A. (2006). Indian Communities in Southeast Asia (First Reprint 2006). ISBN 9789812304186. Retrieved March 15, 2015.
  35. "Indonesian Language Club - Embassy of Indonesia - Washington D.C." Archived from the original on April 30, 2016.
  36. Rainier Alain, Ronda (March 22, 2013). "Bahasa in schools? DepEd eyes 2nd foreign language". The Philippine Star. Retrieved June 11, 2013.
  37. Muslim education program gets P252-M funding. Philippine Daily Inquirer. July 13, 2011.
  38. Reyes, Carmela (August 22, 2007). "3 Bulacan courts to use Filipino in judicial proceedings". Inquirer.net. Archived from the original on October 12, 2007.
  39. Adriano, Joel. "The Philippines: still grappling with English". Safe-democracy.org. Forum for a safer democracy. Retrieved February 15, 2015.
  40. Afable, Patricia (2008). "Compelling Memories and Telling Archival Documents and Photographs: The Search for the Baguio Japanese Community" (PDF). Asian Studies. 44 (1).
  41. "Philippinealmanac.com". Archived from the original on July 1, 2012. Retrieved March 15, 2015.
  42. Paul Kekai Manansala. "Quests of the Dragon and Bird Clan". Retrieved March 15, 2015.
  43. 43.0 43.1 "Ancient Japanese pottery in Boljoon town". Retrieved March 15, 2015.
  44. "Philippines History, Culture, Civilization and Technology, Filipino". Retrieved March 15, 2015.
  45. "Korean, foreign languages not Filipino subject replacement: DepEd". Philippine News Agency. Retrieved December 12, 2018.
  46. 46.0 46.1 46.2 46.3 Headland, Thomas N. (2003). "Thirty endangered languages in the Philippines". Work Papers of the Summer Institute of Linguistics, University of North Dakota Session. 47 (1). doi:10.31356/silwp.vol47.01.
  47. "Mother Tongue-Based Learning Makes Lessons More Interactive and Easier for Students" (Press release). DepEd. October 24, 2016
  48. See, Stanley Baldwin (August 15, 2016). "A primer on Baybayin". GMA News Online. Retrieved August 6, 2018.