Pinulongan sa Arta
| Arta | |
|---|---|
| Lumad sa | Philippines |
| Rehiyon/Bungto | northern Luzon |
| Etnisidad | 150 (no date)[1] |
Lumad nga manunulti | 11 (2013)[2] |
| Pinulongang Kabánay | Austronesian
|
| Mga kalagdaan sa pinulongan | |
| ISO 639-3 | atz |
| Glottolog | arta1239 |
Ang Arta usa ka pinulongan nga Negrito nga nameligrong mapuo sa amihanang Pilipinas.
Pag-apod-apod
[usba | usba ang wikitext]Ang 1990 fieldwork ni Lawrence Reid nagbutyag nga 12 lang ka mga mamumulong ang nagsulti sa Villa Santiago, Aglipay, Quirino Province,[3] ug niadtong 1992 tulo lang ka pamilya ang nagsulti niini. Dili kini suod nga may kalabutan sa ubang mga pinulongan. Naa pay gagmayng grupo sa mga mamumulong sa Arta sa mga lungsod sa Maddela ug Nagtipunan sa Probinsya sa Quirino. Ang Kimoto (2017) nagtaho nga si Arta adunay 10 ka lumad nga mga mamumulong ug 35–45 ka mga mamumulong sa ikaduhang pinulongan nga nag-una nga nagpuyo sa Pulang Lupa, Kalbo, ug sa Dissimungal, Nagtipunan.
Ang mga Arta makita sa mosunod nga mga lugar sulod sa Munisipyo sa Nagtipunan.[4]
Munisipyo sa Nagtipunan
- Barangay sa Dissimungal
- Purok Kalbo
- Pulang Lupa
- Tilitilan
- Barangay San Ramos
- Barangay Pongo
- Barangay sa Sangbay
Si Arta nakig-alayon sa Casiguran Agta, Nagtipunan Agta, Yogad, Ilokano, ug Tagalog.
Ponolohiya
[usba | usba ang wikitext]Ang Arta nailhan tungod sa iyang kalainan sa gitas-on sa mga bokales, usa ka talagsaon nga tipolohikal nga bahin sa Pilipinas.
Mga pagbag-o sa tunog
[usba | usba ang wikitext]Gilista ni Kimoto (2017) ang mosunod nga mga pagbag-o sa tunog gikan sa Proto-Malayo-Polynesian (PMP) ngadto sa Arta. Ang mga taas nga bokales sa Arta gikuha gikan sa mga diphthong sa PMP.
| PMP | Arta |
|---|---|
| *p | p |
| *t | t |
| *k | Ø ~ k |
| *q | Ø |
| *b | b |
| *d/*j/*z | adlaw |
| *g | g |
| mga | mga |
| *h | Ø |
| *R | r |
| *l | l |
| *m | m |
| *n | n |
| *ŋ | ŋ |
| *w | w |
| *y | tuig |
| *usa ka | usa ka |
| *ako | ako |
| *u | ikaw |
| *ə | ə |
| *ai | eː |
| *au | oː |
Mga inobasyon sa leksikal
[usba | usba ang wikitext]Gilista ni Kimoto (2017) ang mosunod nga mga inobasyon sa leksiko sa Arta (gi-highlight sa bold ). Ang mga inobasyon sa leksiko sa Casiguran Agta gipasiugda usab nga naka-bold.
| Sinaw | Arta | Casiguran Agta | Ilokano | Tagalog |
|---|---|---|---|---|
| tae | sirit | attay | takki | taʔi |
| katawa | əla | ŋihit | katawa | tawa |
| saging | bagat | dako | saba | sagiŋ |
| likod (lawas) | sapaŋ | adəg, səpaŋ | likod | likod |
| buhok | pulug | buk | buok | buhok |
| lawas | abiː | bəgi | bagi | katawan |
| tubig | wagət | dinom | danum | tubig |
| balay | bunbun | bilɛ | balay | balay |
| lalaki | giləŋan | ləlake | lalaki | lalaki |
| babaye | bukasan | babaye | babaye | babaye |
Gilista ni Reid (1994)[5] ang mosunod nga gi-reconstruct nga mga porma isip posibleng mga elemento sa leksiko nga dili Austronesian nga makita lamang sa Arta. Apil usab ang mga porma gikan sa Kimoto (2018)[6]. Matikdi ang paggamit sa orthographic è [ə] ug ng [ŋ].
| Gloss | Pre-Arta (Reid 1994) | Arta (Reid 1994) | Arta (Kimoto 2018) |
|---|---|---|---|
| afternoon | (ma-)*lutəp | malutəp | malu:tèp |
| arrive | *digdig | dumigdig | digdig |
| bone | *sagnit | sagnit | sikrit 'small thin bones' |
| butterfly | *pippun | peppun | - |
| drink | *tim | mattim | ti:m |
| ear | *ibəŋ | ibəŋ | ibeng |
| lime | *ŋusu | ŋusú | nusu |
| man, male | *gilaŋ(-an) | gilaŋán | gilèngan |
| mosquito | *buŋur | buŋúr | bungor |
| old (man) | *dupu | dupú | dupu: |
| one | *sipaŋ | sípaŋ | si:pang |
| rain | *punəd | púnəd | pu:nèd |
| run | *gurugud | maggurugúd | gurugud |
| say, tell | *bud | ibud | bud |
| sleep | *idəm | médəm | idèm |
| two | *təlip | tallip | tallip |
Gilista ni Reid (1994)[7] ang mosunod nga gi-reconstruct nga mga porma isip posibleng mga elemento sa leksiko nga dili-Austronesian nga makita sa Arta ug "North Agta" (ie, lain-laing mga pinulongan sa Northeastern Luzon nga kasagarang gigamit sa Probinsya sa Cagayan). Apil usab ang mga porma gikan sa Kimoto (2018).
| Sinaw | Gibag-o nga porma
(Reid 1994) |
Arta (Reid 1994) | Arta (Kimoto 2018) |
|---|---|---|---|
| kaluoy, kaayo | *Rəbi | pagarbián | arbi |
| kauhaw | *pələk | meɁipla | iplèk |
| mangayam | *purab | mamurab
'mangayam gamit ang pana ug udyong' |
purab |
| usa | *b[ia]dut | bidut | bidut |
| kuko | *[l]usip | lusip | lusip |
| kinatawo | *g[ia]ləŋ | giləŋ | gileng |
| bungbong | *gəsəd | gisə́d | gisèd |
| iro, itoy | *lapu | lappul | lappul |
| kalayo | *dukut | dut | dut |
| buhok, balhibo | *pulug | pológ | pulug |
Ang mga porma nga *səlub 'humot' ug *Rəbi 'kaluoy, kaayo' makita sa Arta ug Alta.[8]
Mga Reperensya
[usba | usba ang wikitext]- ↑ Plantilya:E16
- ↑ Arta gikan sa Ethnologue (18th ed., 2015)
- ↑ Reid, Lawrence A. (Summer 1989). "Arta, Another Philippine Negrito Language". Oceanic Linguistics. 28 (1): 47–74. doi:10.2307/3622974. hdl:10125/32983. JSTOR 3622974.
- ↑ Kimoto, Yukinori. A preliminary report on the grammar of Arta (Report).
- ↑ Reid, Lawrence A. (June 1994). "Possible Non-Austronesian Lexical Elements in Philippine Negrito Languages" (PDF). Oceanic Linguistics. 33 (1): 37–72. doi:10.2307/3623000. hdl:10125/32986. JSTOR 3623000.
- ↑ Kimoto, Yukinori (2018). Arta vocabulary (PDF) (Report).
- ↑ Reid, Lawrence A. (June 1994). "Possible Non-Austronesian Lexical Elements in Philippine Negrito Languages" (PDF). Oceanic Linguistics. 33 (1): 37–72. doi:10.2307/3623000. hdl:10125/32986. JSTOR 3623000.
- ↑ Reid, Lawrence A. (June 1994). "Possible Non-Austronesian Lexical Elements in Philippine Negrito Languages" (PDF). Oceanic Linguistics. 33 (1): 37–72. doi:10.2307/3623000. hdl:10125/32986. JSTOR 3623000.