Pilipinas

Gikan sa Wikipedia, ang gawasnong ensiklopedya
Republika sa Pilipinas
Republic of the Philippines
República de Filipinas
Bandera sa Pilipinas Sagisag sa Pilipinas
Bandera Sagisag
Motto: Maki-Dios, Maki-Tawo, Makikinaiyahan, ug Makibansa (For the Love of God, Man, nature, and country)
Nasodnong Awit: Lupang Hinirang (Yutang Hinigugma)
Lokasyon sa Pilipinas
Kapital Manila
14°35′ N 121°0′ E
Kinadak-ang dakbayan Dakbayan sa Quezon
Opisyal nga (mga) pinulongan Tinagalog (isip Filipino), Iningles1, ug Kinatsila1
mga pinulongan nga rehiyonal: Sinugboanon, Inilokano, Hiligaynon, Binikol, Winaray, Kapampangan, Pangasinense, Kinaray-a, Maranao, Maguindanao, Tinausug
Gobyerno Republika
Pangulo
Puli Pangulo
Noynoy Aquino
Jojo Binay
Independensiya  
 - nadeklara sa Espanya
Hunyo 12, 1898 (opisyal) 
 - giila sa Estados Unidos
Hulyo 4, 1946 
Arya  
 - Katibuk-an 300,000 km² (ika-71)
Populasyon  
 - Hulyo 2005 87,857,473 (ika-12)
 - Sensus sa 2000 76,498,735
 - Densidad 276/km² (ika-27)
GDP (PPP) Banabana sa 2005
 - Katibuk-an $409,445 milyon (ika-25)
 - Per capita $4,770 (ika-107)
Kwarta Peso (PHP)
Sona sa oras UTC +8 (UTC+8)
Internet TLD .ph
Kodigong pangtawag +63
1 Ubos sa Batakan-Balaod sa 1987, Tinagalog (sa ngalang Filipino) maoy nasodnong pinulongan, samtang ang Tinagalog ug Iningles ang mga opisyal nga pinulongan.

Ang mga rehiyonal nga mga pinulongan mao ang auksilar nga opisyal nga mga pinulongan sa ilang kaugalingong mga dapit.

Ang Kinatsila ug Arabiko walay opisyal nga status pero gigamit sa "boluntaryo ug opsyonal nga basis."


Ang Republika sa Pilipinas (Iningles: Republic of the Philippines o the Philippines, Inespanyol: República de Filipinas) o Pilipinas, nailhan usab isip 'Perlas sa Sidlakang Kadagatan', maoy usa ka gawasnong, soberanong nasod sa habagatang-sidlakang Asya. Naa siya sa 1,210 km (750 mi) gikan sa dakong Asya ug may 7,107 ka isla nga nagporma sa usa ka parte sa Arkipelagong Malayo. Ang Kapupud-an sa Pilipinas, nakit-an sa mga Portuges ug mga Espanyol, kuyog nila si Kapitan Hernando de Magallanes niadtong 16 sa Marso, 1521. Pagka 27 sa Abril, 1565, ang mga kongkistador sa liderato ni Miguel Lopez de Legaspi nahiabot sa Sugbo, gikan sa Nueva Espanya, (Mehiko). Pagkahuman sa pag-establisar sa gobyerno espanyol sa Manila sa 1571, ang Isla gikuha ug gihimo nga kolonya sulod sa 300 ka tuig, sugod sa (1521 hangtod sa 1821).

Pagkahuman sa gubat alang sa kalingkawasan sa Mehiko, ang kagamhanan sa Espanya mao nay mikontrolar sa Pilipinas ug gihimo ning Probinsya sa Espanya (1821 - 1898) sulod sa 77 anyos hangtod sa 1898.

Pagka 1898, naggubat ang Espanya ug ang Estados Unidos sa Amerika aron sa pagkontrolar sa Isla. Pagkahuman sa maong gera, ang Estados Unidos sa Amerika, mao nay mikontrolar sa Isla hangtod sa 1935. Sa ika-2ng Gubat sa Kalibotan, ang Hapon miabot ug maoy nanghawod sa Kapupud-an, hangtod sa 1945, dihang gibombardiyo sa mga sundalong Pilipinhon ug Amerikanhon ang mga kampo sa mga Hapones ug nahalingkawas ang Kapupud-an.

Pagka 1946, ang Pilipinas gitagaan og "de facto", nga permanente nga Kagawasan sa 4 sa Hulyo, 1946 sa Estados Unidos sa Amerika.

Kining mga tuiga ubos sa pangagamhanan sa mga taga gawas nakaimpluwensiya pag-ayo sa kultura ug katilingban sa Pilipinas. Nailhan ang nasod sa iyang pagka Katoliko ug sa labihang pagkaimpluwensiya niini sa Kasadpanon. Usa kini sa duha ka nasod nga katoliko sa Asya: Pilipinas ug Sidlakang Timor.

Human dayon sa Ika-2ng Gubat sa Kalibotan, ang Pilipinas mao ang kinalamboang nasod sa Asya, apan sukad niadto, hinay ang kalamboan gumikan sa kagamay sa pagtubo sa ekonomiya, pangawkaw sa gobyerno sa panudlanan (pangurakot), ug neyo-kolonyal nga mga impluwensiya. Sa pagkakaron, modereyt ang pagtubo sa ekonomiya---tinabangan sa kadaghan sa mga Pilipino nga nanrabaho sa gawas ug sa 'information technology'.

Gobyerno[usba | edit source]

Ang Pilipinas usa kini ka Republican og Demokratiko nga nasod. Ang systema sa pag-gobyerno niini nabasi sa systema sa Estados Unidos. May tulo ka dagkong sanga ang gobyerno sa Pilipinas: ang Ehikutiba (Executive), ang Lehislatiba (Legislative), ug ang Judisyal (Judiciary). Ang Ehikutiba gi representahan kini sa Presidente sa Pilipinas, ang Lehislatiba sa Kongreso (Congress), ug ang Judisyal sa Kinatas-ang Hukmanan (Supreme Court).

Ilalom sa Presidente mao ang mga nagkalain-laing mga ahensya ug departamento sa gobyerno sama sa Armed Forces of the Philippines (AFP), Bureau of Internal Revenue (BIR), Department of Interior and Local Government (DILG), Department of Justice (DOJ) ug uban pa. Ang Ehikutiba ang naay responsibilid nga mupatoman sa mga balaod nga gi pasa sa Kongreso ug tanang programa sa gobyerno.

Ang Kongreso mao ang sanga sa gobyerna nga may responsibilidad nga mopasa ug mga nagkalain-laing balaod. Kini natunga sa duha ka lawas: ang Senado (Senate) ug ang Balay sa mga Representante (House of Representatives).

Ang Kinatas-ang Hukmanan (Supreme Court) mao ang ikatulo nga sanga sa gobyerno nga ang responsibilidad mao ang pag-hubad sa balaod partikular ang Konstitutusyon sa nasod.

Lugar ug Mga Rehiyon[usba | edit source]

Mga bag-ong dakbayan[usba | edit source]

  • Meycauayan, Bulacan, Bulacan
  • Navotas
  • San Juan
  • Baybay, Leyte
  • Bogo, Cebu
  • Catbalogan, Samar
  • Tandag, Surigao del Sur
  • Lamitan, Basilan
  • Borongan, Eastern Samar
  • Tayabas, Quezon
  • Tabuk, Kalinga
  • Bayugan, Agusan del Sur
  • Batac, Ilocos Norte
  • Mati, Davao Oriental
  • Guihulngan, Negros Oriental
  • Cabadbaran, Agusan del Norte
  • El Salvador, Misamis Oriental
  • Carcar, Cebu
  • Dumaguete City, Negros Oriental
  • Bayawan City, Negros Oriental

Heyograpiya[usba | edit source]

Ang Pilipinas may 7,107 ka isla. Kadagkoan ang Luzon ug Mindanao. Taliwala sa ila ang Kapupud-ang Kabisay-an, Mindoro, Palawan, Marinduque, Romblon, ug uban pa. Ang isla sa Luzon may tulo ka bukiranan: ang Kordilyera, ang Sierra Madre, ug ang Karabalyo. Ang Kordilyera ug ang Karabalyo didto sa Amihanang Luzon, ug ang Sierra Madre nag-agi gikan sa amihanan sa probinsya sa Cagayan hangtud sa tunga-tungang Probinsya Quezon. Didto sa Mindanao ang katas-ang bukid sa tibuok Pilipinas, ang Bukid Apo, sa Dakbayan sa Davao.

Ekonomiya[usba | edit source]

Sa Forbes Magazine, pang-84 ang Pilipinas sa talang Best Countries for Business tuig 2009.[1]

Mga opisyal nga pinulongan[usba | edit source]

Tinagalog (isip Filipino) ang pugsanong gihimong nasodnong pinulongan. Duha ang pugsanong gihimong opisyal nga pinulongan: Iningles ug Tinagalog (ug sa una, Kinatsila). Adunay kapin sa 170 ka pinulongang lumad sa tibuok kapupud-an. Napulog duha niini mga nanag-unang pinulongan sa mga rehiyon: Sinugboanon, Iniloko, Hiligaynon, Bikol, Winaray, Kinapampangan, Panggasinan, Kinaray-a, Maguindanao, Maranao, Tinausug ug Tsinabakano.

Kultura[usba | edit source]

Ang kultura sa Pilipinas naimpluwensiya sa daghang nasod gikan sa Europa (Espanya), Latino America (Mehiko), Estados Unidos sa Amerika, Tsina, Islam, Hinduismo, etc.

Ang kustombre ug tradisyonales sa Pilipinas naimpluwensiyahan sa mga Espanyol.

Relihiyon[usba | edit source]

Mga Katoliko ang kadaghanan sa Pilipinas (83 porsento); Protestante (9 porsento); Islam (5 porsento); Budismo ug Hinduismo (3 porsento). Dunay mga 560 Ortodokso.[2]

Literatura[usba | edit source]

Mas kompletong artikulo: Katitikan sa Pilipinas

Mga reperensya[usba | edit source]

Tan-awa Usab[usba | edit source]

Dugang Impormasyon[usba | edit source]

Mga panid nga opisyal sa gobyerno[usba | edit source]

Mga panid sa sumat[usba | edit source]

Uban pang panid[usba | edit source]

Ang Ingles nga bersiyon ning maong panid mahimo mong mahubad ngadto sa Binisayang Sinugboanon.

Plantilya:Asya

Mga Rehiyon ug Lalawigan sa Luzon
Rehiyon sa Ilokos: Ilocos Norte | Ilocos Sur | La Union | Pangasinan
Lupot sa Cagayan: Batanes | Cagayan | Isabela | Nueva Vizcaya | Quirino
Tunga-tungang Luzon: Aurora | Bataan | Bulacan | Nueva Ecija | Pampanga | Tarlac | Zambales
CALABARZON: Batangas | Cavite | Laguna | Quezon | Rizal
MIMAROPA: Kasadpang Mindoro | Marinduque | Romblon | Sidlakang Mindoro | Palawan
Bicol: Albay | Camarines Norte | Camarines Sur | Catanduanes | Masbate | Sorsogon
Adm. Rehiyon sa Cordillera: Abra | Apayao | Benguet | Ifugao | Kalinga | Mountain Province
Metro Manila: Walay lalawigan
Mga Rehiyon ug Lalawigan sa Kabisay-an
Kasadpang Kabisay-an: Aklan | Antique | Capiz | Guimaras | Iloilo | Negros Occidental
Tunga-tungang Kabisay-an: Bohol | Negros Oriental | Siquijor | Sugbo
Sidlakang Kabisay-an: Biliran | Sidlakang Samar | Leyte | Amihanang Samar | Samar | Habagatang Leyte


Mga Rehiyon ug Lalawigan sa Mindanao
Zamboanga: Zamboanga del Norte | Zamboanga del Sur | Zamboanga Sibugay
Amihanang Mindanao: Bukidnon | Camiguin | Lanao del Norte | Misamis Occidental | Misamis Oriental
Davao: Compostela Valley | Davao del Norte | Davao del Sur | Davao Occidental | Davao Oriental
SOCCSKSARGEN: Cotabato | Sarangani | Habagatang Cotabato | Sultan Kudarat
Caraga: Agusan del Norte | Agusan del Sur | Dinagat | Surigao del Norte | Surigao del Sur
Mindanawng Muslim: Basilan | Lanao del Sur | Maguindanao | Sulu | Tawi-Tawi