Pransiya

Gikan sa Wikipedia, ang gawasnong ensiklopedya
Cscr-featured.svg
République française
Republikang Pranses
Pransiya
Bandera sa Pransiya Sagisag sa Pransiya
Bandera Sagisag
Motto: Liberté, Égalité, Fraternité
"Libertad, Egwaldad, Praternidad"
Nasodnong Awit: "La Marseillaise"
Lokasyon sa Pransiya
Kapital Paris
48°52′ N 2°19.59′ E
Kinadak-ang dakbayan kapital
Opisyal nga (mga) pinulongan Prinanses
Gobyerno Inusang semi-presidensyal nga republika
 - Presidente François Hollande
 - Primerong Ministro Manuel Valls
Pagkahimo  
 - Estadong Pranses 843 (Tratado sa Verdun
 - Konstitusyon karon 1958 (ika-5 nga republika
Accession to EU Marso 25 1957
Arya  
 - Katibuk-an 674,843 km² (40th)
  260,558 sq mi 
Populasyon  
 - Enero 1, 2012 64,667,000[[1] (20th)
 - Densidad 97/km² (89th)
293/sq mi 
GDP (PPP) Banabana sa 2006
 - Katibuk-an US $1.871 trillion (7th)
 - Per capita US $30,100 (20th)
HDI (2005) Plantilya:Increase 0.952 (10th) – high
Kwarta Euro[2], CFP Franc[3]
 
(EUR,  XPF)
Sona sa oras CET[4] (UTC+1)
 - Summer (DST) CEST[4] (UTC+2)
Internet TLD .fr[5]
Kodigong pangtawag +33



Ang Pransiya (Prinanses: France), opisyal nga ngalan Republikang Pranses (République française), usa ka nasod kang kansang metropolitan nga teritoryo nahimutang sa Kasadpang Uropa. Ang iyang kinatibuk-ang teritoryo naglakip usab sa mga pulo nga nahimutang sa ubang kontinente.[6] Ang Metropolitan nga Pransiya nahimutang taliwala sa Dagat Mediteranyo ngadto sa Kanal La Mancha ug Dagat Amihanan. Ang mga Pranses motawag sa Metropolitan nga Pransiya isip l'Hexagone (ang "Heksagon") tungod sa porma niini.

Ang Pransiya gitaliwad-an sa Belhika, Luxembourg, Alemanya, Suisa, Italya, Monaco, Andorra, ug Espanya. Sa pipila sa iyang mga departamento gawas sa nasod, ang Pransiya may gisaw-ang utlanan sa mga nasod sa Brasil, Surinam, ug Netherlands Antilles. Ang Pransiya ug ang Hiniusang Gingharian (UK) gitapot sa usa ka tunnel nga miagi ilawom sa Kanal La Mancha (o Kanal Ingles).

Ang Republikang Pranses usa ka demokrasya nga giorganisa isip usa ka inusang semi-presidensiyal nga republika. Kini usa ka ugmad nga nasod nga may ikaunom nga labing dakong ekonomiya sa tibuok kalibotan.[7] Ang mga ideyal sa Pransiya nasulat sa Deklarasyon sa mga Katungod sa Tawo ug sa Lungsoranon. Ang Pransiya usa usab sa unang mga miyembro sa Unyon sa Uropa, ug maoy labing dakong nasod (base sa arya) sa mga miyembro sa maong pundok. Sakop usab ang Pransiya sa La Francophonie, G8, ug sa Unyon Latino. Laing pundok nga ang Pransiya usa sa mga nag-unang miyembro mao ang Hiniusang mga Nasod (UN); usa kini sa lima ka permanenteng sakop sa Konseho sa Seguridad sa maong pundok. Ang Pransiya usa sa walo ka mga nasod nga naghupot og armas nukleyar. Kini gibisita sa hapit mo-75 milyones ka mga turista matag tuig, ug usa sa labing popular nga destinasyon sa mga turista.

Ang ngalan sa Pransiya naggikan sa Franks, usa ka tribong Aleman nga miokupar sa rehiyon human sa pagkahugno sa Empiryo Romano sa Kasadpan. Ang rehiyon palibot sa Paris (Île-de-France) ang orihinal nga demesne.

Heyograpiya[usba | edit source]

Fr-map.png

Samtang ang Metropolitan nga Pransiya nahimutang sa Kasadpang Uropa, ang nasod dunay mga teritoryo sa Amihanang Amerika, sa Caribbean, Habagatang Amerika, sa habagatang Kadagatang Indyan, sa Kadagatang Pasipiko, ug sa Antartika. Ang metropolitan mikabat og 551,695 kilometros kwadrados (213,010 sq mi) mihimo niini nga labing dakong nasod sa Unyon sa Uropa, dako'g gamay sa Espanya. Lainlain ang mga porma sa yuta niini (landscape), gikan sa mga patag nga baybayon sa norte ug weste ngadto sa mga kabukiran sa Alpes sa sur-este, ang Massif Sentral sa sur-sentral ug ang Pireneos sa surweste. Sa gihabogon nga 4,807 metros (15,770 piyes), ang kinatas-ang punto sa Kasadpang Uropa, Mont Blanc, anaa sa Alpes sa border sa Italya. Ang mga sapa sa metropolitan mao ang Loire, Garonne, Seine ug ang Rhône, nga pasidulong sa Mediteranyo pinaagi sa Camargue, ang labing babaw nga punto sa Pransiya (2 m / 6.5 piyes ilawom sa lebel sa dagat). Ang Corse usa ka isla sa Mediteranyo.

Ang total nga arya sa nasod, apil tanang teritoryo (way labot ang Adélie Land), 674,843 kilometros kwadrados (260,558 sq mi). Ang nasod mao ang dunay ikaduhang labing dako nga Exclusive Economic Zone (EEZ) sa kalibotan, mga 11,035,000 kilometros kwadrados (4,260,000 sq mi), mga 8% sa tanang EEZ, ikaduha lamang sa Estados Unidos (11,351,000 km² / 4,383,000 sq mi) ug gisundan sa Australya (8,232,000 km² / 3,178,000 sq mi).

Kasaysayan[usba | edit source]

Eugène Delacroix - La liberté guidant le peuple, Ang Libertad Naggiya sa Katawhan, usa ka simbolo sa Rebolusyon sa Pransiya (1830).
Ang Ingles nga bersiyon ning maong panid mahimo mong mahubad ngadto sa Binisayang Sinugboanon.


Kagamhanan ug politika[usba | edit source]

Ang batakang mga prinsipyo sa Republika sa Pransiya makita sa Deklarasyon sa mga Katungod sa Tawo ug sa Lungsoranon (1789).
Ang Ingles nga bersiyon ning maong panid mahimo mong mahubad ngadto sa Binisayang Sinugboanon.


Mga dibisyon sa pagdumala[usba | edit source]

Mas kompletong artikulo: Dibisyon sa pagdumala (Pransiya)
155px

Kining maong artikulo kabahin sa serye sa
mga dibisyon sa pagdumala sa Pransiya

Mga rehiyon gawas sa nasod

Mga departamento gawas sa nasod

Mga pundok sa mga komyun

Katilingbang urban
Aglomerasyon sa mga katilingban
Katilingban sa mga komyun

Associated communes
Municipal arrondissements

Mga dapit sa Pransiya gawas sa Uropa

Gawas sa nasod nga kolektibad
Sui generis nga kolektibad
Nasod gawas sa nasod
Teritoryo sa gawas
Pulo sa Clipperton

Ang Pransiya gibahin ngadto sa 26 ka mga rehiyon (region sa ilang pinulongan). Kawhaag duha (22) niini anaa sa Metropolitan nga Pransiya samtang ang upat naa sa gawas sa nasod. Ang mga rehiyon gibahin ngadto sa mga departamento (département). Ang mga departmento gihatag numero (sagad base sa alpabetikanhong han-ay) ug kining numeroha maoy gigamit sa mga kodigo postal ug mga numero sa sakyanan.

Ang mga departamento gibahin pa gayod ngadto sa 342 ka mga arrondissement, apan kini walay piniling asembliya ug ang bugtong katuyoan mao lamang ang pagbahin-bahin ngadto sa mga distrito sa pagdumala sa estado. Ang mga arrondissement gibahin pa gayod ngadto sa 4,035 ka mga kanton, apan dili gihapon kini lebel sa pangagamhanan. Ang mga arrondissement gibahin ngadto sa 36,682 ka mga komyun, mga lungsod nga may piniling asembliya (ang konseho munisipal).

Ang mga rehiyon, departamento ug komyun gitawag nga collectivités territoriales, buot ipasabot duna silay lokal nga asembliya ug usa ka ehekutibo; samtang ang mga arrondissement ug kanton mga dibisyon lamang alang sa pagdumala.

Transportasyon[usba | edit source]

Ang Ingles nga bersiyon ning maong panid mahimo mong mahubad ngadto sa Binisayang Sinugboanon.


Armadong puwersa[usba | edit source]

Mas kompletong artikulo: Armadong puwersa sa Pransiya

Ang armadong puwersa sa Pransiya nabahin ngadto sa upat ka mga sanga:

Ang edad alang sa militarya 17 anyos. Sugod sa Gubat alang sa Kagawasan sa Algeria, ang konskripsiyon inanayng gihinay, ug giwagtang sa kagamhanan ni Jacques Chirac sa tuig 1996.

Sa mga dagkong ekonomiya sa Uropa, ang Pransiya ug ang Hiniusang Gingharian (UK) lamang ang dakog gigasto alang sa depensa: 2.6% sa GDP sa Pransiya ug 2.4% sa GDP sa Hiniusang Gingharian, sumala sa mga pigura sa 2003 nga gipagawas sa Organisasyon sa Tratado sa Amihanang Atlantiko (NATO). Kining duha ka nasod maoy nagsuplay sa 40% sa gasto sa depensa sa Unyon sa Uropa. Sa ubang mga nasod, ubos sa 1.5% sa GDP ang napadulong sa depensa. Mga 10% sa gasto sa depensa sa Pransiya gigamit alang sa iyang force de frappe (mga armas nukleyar).

Plantilya:NATO

Ekonomiya[usba | edit source]

Ang unang kompletong Airbus A380 sa "A380 Reveal" nga gipahigayon sa Toulouse niadtong Enero 18, 2005.
Ang Ingles nga bersiyon ning maong panid mahimo mong mahubad ngadto sa Binisayang Sinugboanon.


Plantilya:Tan-awa-usab

Demograpiya[usba | edit source]

Ang Lyon gikan sa ibabaw.
Ang Ingles nga bersiyon ning maong panid mahimo mong mahubad ngadto sa Binisayang Sinugboanon.


Populasyon[usba | edit source]

Ang Ingles nga bersiyon ning maong panid mahimo mong mahubad ngadto sa Binisayang Sinugboanon.


Mga pinulongan[usba | edit source]

Ang bugtong opisyal nga pinulongan sa Pransiya mao ang Prinanses, sumala sa ikaduhang artikulo sa iyang batakang balaod sugod sa tuig 1992. Apan may pipila ka mga rehiyon nga pinulongan nga gitabi sulod sa nasod, lakip kining mosunod:

May mga pinulongan usab nga ginatabi sa mga migrante, labi na sa mga dagkong dakbayan:

Ang mga Pranses usab kamaong mosulti og mga langyaw nga pinulongan, lakip na ang Iningles, Inaleman, Kinatsila, ug Initalyano.

Estadistika[usba | edit source]

Sa sensus sa 1999, ang INSEE misampol sa 380,000 ka mga hamtong tawo sa tibuok Metropolitan nga Pransiya ug nangutanan kanila og mga pangutana kalabot sa sitwasyon sa ilang pamilya. Lakip sa mga sukna mao ang kabahin sa pinulongan nga gigamit sa ilang ginikanan pagpakighinabi kanila sa wala pa silay lima ka tuig. Kini ang unang higayon gisulayan ang usa ka seryosong pagkuha og estatistikal nga impormasyon kabahin sa mga inahang dila sa Pransiya. Ang mga resulta gipagawas sa Enquête familiale, Insee, 1999.

Kini ang talaan sa siyam ka labing prominenteng inahang dila sa Pransiya base sa Enquête familiale.

Pinulongan Gidaghanon sa mga nagtabi (hamtong, linibo)  % sa populasyon sa mga hamtong Ubang impormasyon
1 Prinanses 39,360 86% Sa tibuok populasyon (dili sa mga hamtong lang), moduol kini sa 90%.
2 Inaleman ug High German (Alsatian, Lorraine German, ubp.) 970 2.12% Alsatian (600; 1.44%), estandard nga Inaleman (210; 0.46%),
Lorraine German (100; 0.22%)
3 Arabiko (Maghreb Arabic) 940 2.05%
4 Occitan (Languedocien, Gascon, Provençal, ubp.) 610 1.33% Laing 1,060 (2.32%) may gamayng nahibaloan.
5 Pinortuges 580 1.27%
6 Langues d'oïl (Picard, Gallo, Poitevin-Saintongeais, ubp.) 570 1.25% Laing 850 (1.86%) may gamayng nahibaloan.
7 Italyano (ug mga dayalekto) 540 1.19%
8 Kinatsila 485 1.06%
9 Breton 280 0.61% Laing 405 (0.87%) may gamayng nahibaloan.
10 Laing 400 ka mga pinulongan
(Polish, Berber, mga pinulongan sa Sidlakang Asya, Catalan, Franco-Provençal, Corsican, Basque, etc.)
2,350 5.12% Iningles: 115 (0.25% sa tibuok populasyon sa mga hamtong).
Total 45,762 102% 46,680 lakip kadtong 2% kang kinsa Prinanses ug laing pinulongan ang mga inahang dila.

Kon atong ibase sa inahang dila ug sa pinulongan nga gigamit sa walay pay 5 anyos, ang labing importanteng mga pinulongan sa Pransiya mao kining mosunod (timan-i nga ang mga porsento molapas sa 100, tungod kay daghan ang kaduha maihap):

  • Prinanses:: 42,100,000 (92%)
  • Mga pinulongang Oc: 1,670,000 (3.65%)
  • Inaleman ug mga dayalekto: 1,440,000 (3.15%)
  • Mga pinulongan Oïl: 1,420,000 (3.10%)
  • Arabiko: 1,170,000 (2.55%)

Mga dakbayan[usba | edit source]

Ang mga langyab nga urban sa Metropolitan nga Pransiya nga may labaw sa 100,000 ka molupyo.

Ang prinsipal nga mga dakbayan (base sa populasyon) naglakip ning mosunod:

Paris, Marseille, Lyon, Toulouse, Nice, Nantes, Strasbourg, Montpellier, Bordeaux, Lille.

Kultura[usba | edit source]

Marianne[usba | edit source]

Mas kompletong artikulo: Marianne

Si Marianne usa ka simbolo sa Republika sa Pransiya. Siya usa ka alegorikal nga pigura sa kagawasan ug sa Republika. Siya unang mipakita sa panahon sa Rebolusyong Pranses.

Relihiyon[usba | edit source]

Katedral sa Bayonne
Ang Ingles nga bersiyon ning maong panid mahimo mong mahubad ngadto sa Binisayang Sinugboanon.


Terminolohiya[usba | edit source]

Ang Ingles nga bersiyon ning maong panid mahimo mong mahubad ngadto sa Binisayang Sinugboanon.

Gigikanan sa ngalan sa nasod[usba | edit source]

Mga kahulogan sa ngalan "Pransiya"[usba | edit source]

Ubang pigura[usba | edit source]

Tan-awa usab[usba | edit source]

Mga reperensiya[usba | edit source]

Plantilya:Ubang-proyekto

  1. (Prinanses) INSEE, Government of France. Bilan démographique 2006 : un excédent naturel record. Retrieved on 2007-04-01.
  2. Whole of the French Republic except the overseas territories in the Pacific Ocean.
  3. French overseas territories in the Pacific Ocean only.
  4. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named metropolitan_France
  5. In addition to .fr, several other Internet TLDs are used in French overseas départements and territories: .re, .mq, .gp, .tf, .nc, .pf, .wf, .pm, .gf and .yt. France also uses .eu, shared with other members of the European Union.
  6. Alang sa dugang impormasyon, tan-awa ang Category:Mga gawas sa nasod nga departamento ug teritoryo sa Pransiya.
  7. Ranggo sa GDP: 6 (2006); Ranggo sa GDP sa matag kapita: 17 (2005); Ranggo sa GDP (PPP) matag kapita: 21 (2005).

Mga sumpay sa gawas[usba | edit source]

Plantilya:Col-2

Mga direktoryo[usba | edit source]

Plantilya:Col-2

Turismo, kasaysayan, gastronomiya[usba | edit source]

Mga mapa ug giya sa pagbiyahe[usba | edit source]

Plantilya:Col-end

Plantilya:Unyong uropeyo Plantilya:UNSC

Plantilya:Uropa