Pilipinas

Gikan sa Wikipedia, ang gawasnong ensiklopedya
(Naredirek gikan sa Philippines)
Republika sa Pilipinas
Republika ng Pilipinas
Republic of the Philippines
República de Filipinas
Bandera sa Pilipinas Sagisag sa Pilipinas
Bandera Sagisag
Motto: Maki-Dios, Maki-Tawo, Makikinaiyahan, ug Makinasod (Faithful to God, Humane, Nature caring, and Patriotic)
Nasodnong Awit: Lupang Hinirang (Yutang Hinigugma)
Lokasyon sa Pilipinas
Kapital Manila
14°35′ N 121°0′ E
Kinadak-ang dakbayan Dakbayan sa Quezon
Opisyal nga (mga) pinulongan Pinilipino, Iningles



Mga pinulongang rehiyonal:
Sinugboanon, Inilokano, Hiniligaynon, Binikol, Winaray, Kapampangan, Pangasinense, Kinaray-a, Maranao, Maguindanao, Tinausug

Gobyerno Republika
Pangulo
Puli Pangulo
Rodrigo Duterte
Leni Robredo
Independensiya  
 - nadeklara sa Espanya
Hunyo 12, 1898 (opisyal) 
 - giila sa Estados Unidos
Hulyo 4, 1946 
Arya  
 - Katibuk-an 300,000 km² (ika-71)
Populasyon  
 - Hulyo 2005 87,857,473 (ika-12)
 - Sensus sa 2000 76,498,735
 - Densidad 276/km² (ika-27)
GDP (PPP) Banabana sa 2005
 - Katibuk-an $409,445 milyon (ika-25)
 - Per capita $4,770 (ika-107)
Kwarta Peso (PHP)
Sona sa oras UTC +8 (UTC+8)
Internet TLD .ph
Kodigong pangtawag +63
1 Ubos sa Batakan-Balaod sa 1987, ang Pinilipino o Tinagalog ang mao'y nasodnong pinulongan, samtang ang Tinagalog ug Iningles ang mga opisyal nga pinulongan.

Ang mga rehiyonal nga mga pinulongan mao ang auksilar nga opisyal nga mga pinulongan sa ilang kaugalingong mga dapit.

Ang Kinatsila ug Arabiko walay opisyal nga status pero gigamit sa "boluntaryo ug opsyonal nga basis."


Ang Republika sa Pilipinas (Pinilipino/Tinagalog: Republika ng Pilipinas; Iningles: Republic of the Philippines o the Philippines; Kinatsila/Inespanyol: República de Filipinas) o Pilipinas, nailhan usab isip "Perlas sa Sidlakang Kadagatan", mao'y usa ka gawasnong, soberanong nasod sa habagatang-sidlakang Asya. Naa siya sa 1,210 km (750 mi) gikan sa dakong Asya ug may 7,107 ka isla nga nagporma sa usa ka parte sa Arkipelagong Malayo. Ang Kapupud-an sa Pilipinas, nakit-an sa mga Portuges ug mga Espanyol, kuyog nila si Kapitan Hernando de Magallanes niadtong 16 sa Marso, 1521. Pagka 27 sa Abril, 1565, ang mga kongkistador sa liderato ni Miguel Lopez de Legaspi nahiabot sa Sugbo, gikan sa Nueva Espanya, (Mehiko). Pagkahuman sa pag-establisar sa gobyerno espanyol sa Manila sa 1571, ang Isla gikuha ug gihimo nga kolonya sulod sa 300 ka tuig, sugod sa (1521 hangtod sa 1821).


Pagkahuman sa gubat alang sa kalingkawasan sa Mehiko, ang kagamhanan sa Espanya mao nay mikontrolar sa Pilipinas ug gihimo ning Probinsya sa Espanya (1821 - 1898) sulod sa 77 anyos hangtod sa 1898.

Pagka 1898, naggubat ang Espanya ug ang Estados Unidos sa Amerika aron sa pagkontrolar sa Isla. Pagkahuman sa maong gera, ang Estados Unidos sa Amerika, mao nay mikontrolar sa Isla hangtod sa 1935. Sa ika-2ng Gubat sa Kalibotan, ang Hapon miabot ug maoy nanghawod sa Kapupud-an, hangtod sa 1945, dihang gibombardiyo sa mga sundalong Pilipinhon ug Amerikanhon ang mga kampo sa mga Hapones ug nahalingkawas ang Kapupud-an.

Pagka 1946, ang Pilipinas gitagaan og "de facto", nga permanente nga Kagawasan sa 4 sa Hulyo, 1946 sa Estados Unidos sa Amerika.

Kining mga tuiga ubos sa pangagamhanan sa mga taga gawas nakaimpluwensiya pag-ayo sa kultura ug katilingban sa Pilipinas. Nailhan ang nasod sa iyang pagka Katoliko ug sa labihang pagkaimpluwensiya niini sa Kasadpanon. Usa kini sa duha ka nasod nga katoliko sa Asya: Pilipinas ug Sidlakang Timor.

Human dayon sa Ika-2ng Gubat sa Kalibotan, ang Pilipinas mao ang kinalamboang nasod sa Asya, apan sukad niadto, hinay ang kalamboan gumikan sa kagamay sa pagtubo sa ekonomiya, pangawkaw sa gobyerno sa panudlanan (pangurakot), ug neyo-kolonyal nga mga impluwensiya. Sa pagkakaron, modereyt ang pagtubo sa ekonomiya — tinabangan sa kadaghan sa mga Pilipino nga nanrabaho sa gawas ug sa 'information technology.

Gobyerno[usba | usba ang wikitext]

Ang Pilipinas usa kini ka Republican og Demokratiko nga nasod. Ang systema sa pag-gobyerno niini nabasi sa systema sa Estados Unidos. May tulo ka dagkong sanga ang gobyerno sa Pilipinas: ang Ehikutiba (Executive), ang Lehislatiba (Legislative), ug ang Judisyal (Judiciary). Ang Ehikutiba gi representahan kini sa Presidente sa Pilipinas, ang Lehislatiba sa Kongreso (Congress), ug ang Judisyal sa Kinatas-ang Hukmanan (Supreme Court).

Ilalom sa Presidente mao ang mga nagkalain-laing mga ahensya ug departamento sa gobyerno sama sa Armed Forces of the Philippines (AFP), Bureau of Internal Revenue (BIR), Department of Interior and Local Government (DILG), Department of Justice (DOJ) ug uban pa. Ang Ehikutiba ang naay responsibilid nga mupatoman sa mga balaod nga gi pasa sa Kongreso ug tanang programa sa gobyerno.

Ang Kongreso mao ang sanga sa gobyerna nga may responsibilidad nga mopasa ug mga nagkalain-laing balaod. Kini natunga sa duha ka lawas: ang Senado (Senate) ug ang Balay sa mga Representante (House of Representatives).

Ang Kinatas-ang Hukmanan (Supreme Court) mao ang ikatulo nga sanga sa gobyerno nga ang responsibilidad mao ang pag-hubad sa balaod partikular ang Konstitutusyon sa nasod.

Lugar ug Mga Rehiyon[usba | usba ang wikitext]

Ph general map.png

Mga rehiyon[usba | usba ang wikitext]

Political map of the Philippines showing its provinces and regions
Regions of the Philippines
Location Region
(regional designation)
PSGC[1] Island
group
Regional
center
Component local
government units
Area[A] Population
(2015)[2]
Density
Map of the Philippines highlighting the National Capital Region National
Capital Region

(NCR)
13 Luzon Manila 611.39 km2
(236.06 sq mi)
12,877,253
(&0000000000000012.75000012.75%)
[convert: %s]%s
Map of the Philippines highlighting the Ilocos Region Ilocos Region
(Region I)
01 Luzon San Fernando
(La Union)
13,012.60 km2
(5,024.19 sq mi)
5,026,128
(&0000000000000004.9800004.98%)
[convert: %s]%s
Map of the Philippines highlighting Cordillera Region Cordillera Administrative Region
(CAR)
14 Luzon Baguio 19,422.03 km2
(7,498.89 sq mi)
1,722,006
(&0000000000000001.7100001.71%)
[convert: %s]%s
Map of the Philippines highlighting Cagayan Valley Cagayan Valley
(Region II)
02 Luzon Tuguegarao 28,228.83 km2
(10,899.21 sq mi)
3,451,410
(&0000000000000003.4200003.42%)
[convert: %s]%s
Map of the Philippines highlighting Central Luzon Central Luzon
(Region III)
03 Luzon San Fernando
(Pampanga)
22,014.63 km2
(8,499.90 sq mi)
11,218,177
(&0000000000000011.11000011.11%)
[convert: %s]%s
Map of the Philippines highlighting CALABARZON Southern Tagalog
(CALABARZON)
04 Luzon Calamba 16,873.31 km2
(6,514.82 sq mi)
14,414,774
(&0000000000000014.27000014.27%)
[convert: %s]%s
Map of the Philippines highlighting MIMAROPA Southwestern Tagalog
(MIMAROPA)
17 Luzon Calapan 29,620.90 km2
(11,436.69 sq mi)
2,963,360
(&0000000000000002.9300002.93%)
[convert: %s]%s
Map of the Philippines highlighting the Bicol Region Bicol Region
(Region V)
05 Luzon Legazpi 18,155.82 km2
(7,010.00 sq mi)
5,796,989
(&0000000000000005.7400005.74%)
[convert: %s]%s
Map of the Philippines highlighting Western Visayas Western Visayas
(Region VI)
06 Visayas Iloilo City 12,828.97 km2
(4,953.29 sq mi)
4,477,247
(&0000000000000004.4300004.43%)
[convert: %s]%s
Map of the Philippines highlighting the Negros Island Region Negros Island
Region

(NIR)
18 Visayas Bacolod and
Dumaguete
(interim)[B]
13,350.74 km2
(5,154.75 sq mi)
4,414,131
(&0000000000000004.3700004.37%)
[convert: %s]%s
Map of the Philippines highlighting Central Visayas Central Visayas
(Region VII)
07 Visayas Cebu City 10,102.16 km2
(3,900.47 sq mi)
6,041,903
(&0000000000000005.9800005.98%)
[convert: %s]%s
Map of the Philippines highlighting Eastern Visayas Eastern Visayas
(Region VIII)
08 Visayas Tacloban 23,251.10 km2
(8,977.30 sq mi)
4,440,150
(&0000000000000004.4000004.40%)
[convert: %s]%s
Map of the Philippines highlighting Zamboanga Peninsula Zamboanga
Peninsula

(Region IX)
09 Mindanao Pagadian 17,056.73 km2
(6,585.64 sq mi)
3,629,783
(&0000000000000003.5900003.59%)
[convert: %s]%s
Map of the Philippines highlighting Northern Mindanao Northern Mindanao
(Region X)
10 Mindanao Cagayan de Oro 20,496.02 km2
(7,913.56 sq mi)
4,689,302
(&0000000000000004.6400004.64%)
[convert: %s]%s
Map of the Philippines highlighting the Davao Region Davao Region
(Region XI)
11 Mindanao Davao City 20,357.42 km2
(7,860.04 sq mi)
4,893,318
(&0000000000000004.8500004.85%)
[convert: %s]%s
Map of the Philippines highlighting soccsksargen SOCCSKSARGEN
(Region XII)
12 Mindanao Koronadal 22,513.30 km2
(8,692.43 sq mi)
4,545,276
(&0000000000000004.5000004.5%)
[convert: %s]%s
Map of the Philippines highlighting Caraga Caraga Region
(Region XIII)
16 Mindanao Butuan 21,478.35 km2
(8,292.84 sq mi)
2,596,709
(&0000000000000002.5700002.57%)
[convert: %s]%s
Map of the Philippines highlighting the Autonomous Region in Muslim Mindanao Bangsamoro
(ARMM)
15 Mindanao Cotabato City 12,535.79 km2
(4,840.10 sq mi)
3,781,387
(&0000000000000003.7400003.74%)
[convert: %s]%s
Plantilya:Ordered list

Mga bag-ong dakbayan[usba | usba ang wikitext]

  • Meycauayan, Bulacan, Bulacan
  • Navotas
  • San Juan
  • Baybay, Leyte
  • Bogo, Cebu
  • Catbalogan, Samar
  • Tandag, Surigao del Sur
  • Lamitan, Basilan
  • Borongan, Eastern Samar
  • Tayabas, Quezon
  • Tabuk, Kalinga
  • Bayugan, Agusan del Sur
  • Batac, Ilocos Norte
  • Mati, Davao Oriental
  • Guihulngan, Negros Oriental
  • Cabadbaran, Agusan del Norte
  • El Salvador, Misamis Oriental
  • Carcar, Cebu
  • Dumaguete City, Negros Oriental
  • Bayawan City, Negros Oriental

Heyograpiya[usba | usba ang wikitext]

Relief Map Of The Philippines.png

Ang Pilipinas may 7,107 ka isla. Kadagkoan ang Luzon ug Mindanao. Taliwala sa ila ang Kapupud-ang Kabisay-an, Mindoro, Palawan, Marinduque, Romblon, ug uban pa. Ang isla sa Luzon may tulo ka bukiranan: ang Kordilyera, ang Sierra Madre, ug ang Karabalyo. Ang Kordilyera ug ang Karabalyo didto sa Amihanang Luzon, ug ang Sierra Madre nag-agi gikan sa amihanan sa probinsya sa Cagayan hangtud sa tunga-tungang Probinsya Quezon. Didto sa Mindanao ang katas-ang bukid sa tibuok Pilipinas, ang Bukid Apo, sa Dakbayan sa Davao.

Ekonomiya[usba | usba ang wikitext]

Sa Forbes Magazine, pang-84 ang Pilipinas sa talang Best Countries for Business tuig 2009.[6]

Mga opisyal nga pinulongan[usba | usba ang wikitext]

Tinagalog (isip Filipino) ang pugsanong gihimong nasodnong pinulongan. Duha ang pugsanong gihimong opisyal nga pinulongan: Iningles ug Tinagalog (ug sa una, Kinatsila). Adunay kapin sa 170 ka pinulongang lumad sa tibuok kapupud-an. Napulog duha niini mga nanag-unang pinulongan sa mga rehiyon: Sinugboanon, Iniloko, Hiligaynon, Bikol, Winaray, Kinapampangan, Panggasinan, Kinaray-a, Maguindanao, Maranao, Tinausug ug Tsinabakano.

Kultura[usba | usba ang wikitext]

Ang kultura sa Pilipinas naimpluwensiya sa daghang nasod gikan sa Europa (Espanya), Latino America (Mehiko), Estados Unidos sa Amerika, Tsina, Islam, Hinduismo, etc.

Ang kustombre ug tradisyonales sa Pilipinas naimpluwensiyahan sa mga Espanyol.

Relihiyon[usba | usba ang wikitext]

Mga Katoliko ang kadaghanan sa Pilipinas (83 porsento); Protestante (9 porsento); Islam (5 porsento); Budismo ug Hinduismo (3 porsento). Dunay mga 560 Ortodokso.[7]

Literatura[usba | usba ang wikitext]

Mas kompletong artikulo: Katitikan sa Pilipinas

Mga reperensya[usba | usba ang wikitext]

  1. Philippine Standard Geographic Codes as of 31 December 2015. PSGC Interactive. Philippine Statistics Authority. Retrieved on 15 March 2016.
  2. Highlights of the Philippine Population 2015 Census of Population. 2015 Census of Population. Philippine Statistics Authority (19 May 2016). Retrieved on 20 May 2016.
  3. 3.0 3.1 3.2 3.3 3.4 An independent component city, not under the jurisdiction of any provincial government.
  4. 4.00 4.01 4.02 4.03 4.04 4.05 4.06 4.07 4.08 4.09 4.10 4.11 4.12 4.13 4.14 4.15 4.16 A highly urbanized city, independent from any province.
  5. A component city, part of the province of Basilan, but whose regional services are provided by the offices of Region IX.
  6. http://www.forbes.com/lists/2009/6/bizcountries09-best-countries-for-business_Philippines_CHI112.html
  7. http://www.cs.ust.hk/faculty/dimitris/metro/Phil_history.html

Tan-awa Usab[usba | usba ang wikitext]

Dugang Impormasyon[usba | usba ang wikitext]

Mga panid nga opisyal sa gobyerno[usba | usba ang wikitext]

Mga panid sa sumat[usba | usba ang wikitext]

Uban pang panid[usba | usba ang wikitext]

Ang Ingles nga bersiyon ning maong panid mahimo mong mahubad ngadto sa Binisayang Sinugboanon.