Pilipinas

Gikan sa Wikipedia, ang gawasnong ensiklopedya
(Naredirek gikan sa Philippines)
Jump to navigation Jump to search
Republika sa Pilipinas
Republika ng Pilipinas
Republic of the Philippines
República de Filipinas
Bandera sa Pilipinas Sagisag sa Pilipinas
Bandera Sagisag
Motto: Maki-Dios, Maki-Tawo, Makikinaiyahan, ug Makinasod (Faithful to God, Humane, Nature caring, and Patriotic)
Nasodnong Awit: Lupang Hinirang (Yutang Hinigugma)
Lokasyon sa Pilipinas
Kapital Manila
14°35′ N 121°0′ E
Kinadak-ang dakbayan Dakbayan sa Quezon
Opisyal nga (mga) pinulongan Pinilipino, Iningles



Mga pinulongang rehiyonal:
Sinugboanon, Inilokano, Hiniligaynon, Binikol, Winaray, Kapampangan, Pangasinense, Kinaray-a, Maranao, Maguindanao, Tinausug

Gobyerno Republika
Pangulo
Puli Pangulo
Rodrigo Duterte
Leni Robredo
Independensiya  
 - nadeklara sa Espanya
Hunyo 12, 1898 (opisyal) 
 - giila sa Estados Unidos
Hulyo 4, 1946 
Arya  
 - Katibuk-an 300,000 km² (ika-71)
Populasyon  
 - Hulyo 2005 87,857,473 (ika-12)
 - Sensus sa 2000 76,498,735
 - Densidad 276/km² (ika-27)
GDP (PPP) Banabana sa 2005
 - Katibuk-an $409,445 milyon (ika-25)
 - Per capita $4,770 (ika-107)
Kwarta Peso (PHP)
Sona sa oras UTC +8 (UTC+8)
 - Summer (DST) (UTCk)
Internet TLD .ph
Kodigong pangtawag +63
1 Ubos sa Batakan-Balaod sa 1987, ang Pinilipino o Tinagalog ang mao'y nasodnong pinulongan, samtang ang Tinagalog ug Iningles ang mga opisyal nga pinulongan.

Ang mga rehiyonal nga mga pinulongan mao ang auksilar nga opisyal nga mga pinulongan sa ilang kaugalingong mga dapit.

Ang Kinatsila ug Arabiko walay opisyal nga status pero gigamit sa "boluntaryo ug opsyonal nga basis."


Ang Republika sa Pilipinas (Tinagalog: Republika ng Pilipinas; Iningles: Republic of the Philippines o the Philippines) kun Pilipinas, nailhan usab isip "Mutya sa Sidlakang Kadagatan", mao'y usa ka gawasnong, soberanhong nasod sa habagatang-sidlakang Asya. Naa siya sa 1,210 km (750 mi) gikan sa dakong Asya ug may 7,641 ka pulo nga naghulma sa usa ka bahin sa Kapupud-ang Malayo. Ang Kapupud-an sa Pilipinas, nakit-an sa mga Portuges ug mga Katsila nga kuyog ni Kapitan Hernando de Magallanes niadtong 16 sa Marso, 1521. Pagka 27 sa Abril, 1565, ang mga mamumuntog sa pagpangulo ni Miguel Lopez de Legaspi nahiabot sa Sugbo, gikan sa Nueva Espanya, (Mexico). Pagkahuman sa pagmugna og gobyernong espanyol sa Manila adtong tuig 1571, ang kapupud-an gihimo nga ginsakpan sulod sa kapin og 300 ka tuig, sugod sa (1521 hangtod sa 1898).

Etimolohiya Panguna nga artikulo: Ngalan sa Pilipinas

Philip II sa Espanya Ang Espanyol nga maglalawig nga si Ruy López de Villalobos, sa iyang ekspedisyon kaniadtong 1542, ginganlan ang mga pulo sa Leyte ug Samar nga "Felipinas" sunod sa Philip II sa Espanya, nga kaniadto Prinsipe sa Asturias. Sa kadugayan ang ngalang "Las Islas Filipinas" gamiton aron masakop ang mga katsila sa Espanya sa kapuloan. Sa wala pa matukod ang pagmando sa Espanya, ang uban pang mga ngalan sama sa Islas del Poniente (Mga Pulo sa Kasadpan) ug ang ngalan ni Magellan alang sa mga pulo, San Lázaro, gigamit usab sa mga Katsila aron mag-refer sa mga pulo sa rehiyon.

Panahon sa Rebolusyong Pilipino, gipahayag sa Kongreso sa Malolos ang pagtukod sa República Filipina o sa Republika sa Pilipinas. Gikan sa panahon sa Spanish – American War (1898) ug ang Philippine – American War (1899–1902) hangtod sa Commonwealth period (1935–1946), ang mga awtoridad sa kolonyal nga Amerikano nagtawag sa nasud nga The Philippine Islands, usa ka hubad sa Spanish ngalan. Gisugdan sa Tinipong Bansa ang proseso sa pagbag-o sa pakisayran sa nasod gikan sa The Philippine Islands to The Philippines, partikular kung kini gihisgutan sa Philippine Autonomy Act o the Jones Law. Ang tibuuk nga titulo nga opisyal, ang Republika sa Pilipinas, giapil sa konstitusyon sa 1935 ingon ang ngalan sa umaabot nga makinaugalingnong bansa, [24] gihisgutan usab kini sa tanan nga nagsunud nga mga pag-usab sa batakang balaod.

Kasaysayan[usba | usba ang wikitext]

Panguna nga artikulo: Kasaysayan sa Pilipinas

Kasamtangang daan (pre – 900)[usba | usba ang wikitext]

Panguna nga artikulo: Prehistory of the Philippines Adunay ebidensya sa mga sayo nga hominin nga nagpuyo sa karon nga Pilipinas kaniadtong 709,000 ka tuig na ang nakalabay. Ang usa ka gamay nga ihap sa mga bukog gikan sa Callao Cave nga posibling nagrepresentar sa usa nga wala mailhi nga lahi, Homo luzonensis, nga nabuhi mga 50,000 hangtod 67,000 ka tuig ang nakalabay. Ang labing karaan nga moderno nga labi nga tawo nga makit-an sa mga isla gikan sa Kalangoban sa Tabon sa Palawan, U / Th-pinetsahan hangtod 47,000 ± 11–10,000 ka tuig ang nakalabay. Ang Tawo nga Tabon tingali usa ka Negrito, nga kauban sa labing kauna nga mga lumulopyo sa kapupud-an, mga kaliwat sa una nga paglalin sa tawo gikan sa Africa pinaagi sa agianan sa baybayon ubay sa habagatang Asya hangtod karon sa nalunod nga mga bukirang yuta sa Sundaland ug Sahul.

Ang una nga mga Austronesian nakaabut sa Pilipinas kaniadtong 2200 BC, nga nahusay ang Batanes Islands ug amihanang Luzon gikan sa Taiwan. Gikan didto, dali silang mikaylap padulong sa uban pang mga isla sa Pilipinas ug Timog-silangang Asya. Ang kini nga populasyon nakasama sa adunay na mga Negrito nga nagresulta sa moderno nga mga etnikong Pilipino nga nagpakita sa lainlaing mga sukat sa panagsama sa henetiko taliwala sa mga grupo nga Austronesian ug Negrito. Ang mga artifact sa jade nakit-an nga gipetsahan kaniadtong 2000 BC, nga adunay mga lingling-o jade item nga gihimo sa Luzon nga gihimo gamit ang mga hilaw nga materyales nga gikan sa Taiwan. Pagka 1000 BC, ang mga lumulopyo sa kapuluan nahimo’g upat nga klase nga mga sosyal nga grupo: mga tribo sa mangangayam, mga sosyal nga manggugubat, mga plutocracies sa highland, ug mga punoan sa pantalan.

Sayo nga mga bansa (900–1565)[usba | usba ang wikitext]

Panguna nga artikulo: Kasaysayan sa Pilipinas (900–1565)

Ang Laguna Copperplate Inscription, ang labing karaan nga nahibal-an nga sinulat nga nakit-an sa Pilipinas Ang labing kaila nga nahabilin nga nasulat nga rekord nga nakit-an sa Pilipinas mao ang Laguna Copperplate Inscription. Kaniadtong 1300, daghang mga kadaghan nga mga pamuy-anan sa baybayon ang ning-uswag ingon nga mga sentro sa pamaligyaay, ug nahimong punoan nga punto sa mga pagbag-o sa katilingban. Ang pila ka mga pamatasan adunay pagbinayloay sa ubang mga estado sa tibuuk nga Asya. Ang patigayon uban ang Tsina gituohan nga nagsugod sa panahon sa Tang dinastiya, apan labi nga miuswag sa panahon sa dinastiya sa Song. Sa ika-2 nga liboan CE, ang pila ka mga kabarangayan sa Pilipinas nahibal-an nga nagpadala mga delegasyon sa pamaligya nga miapil sa sistema sa tributary sa China. Ang mga kinaiya sa kultura sa India, sama sa mga termino sa lingguwistiko ug mga relihiyosong buhat, nagsugod sa pagkaylap sa sulud sa Pilipinas kaniadtong ika-10 nga siglo, nga tingali pinaagi sa imperyo sa Hindu Majapahit. Sa ika-15 nga siglo, ang Islam natukod sa Sulu Archipelago ug mikaylap gikan didto.

Ang mga politika nga gitukod sa Pilipinas gikan sa ika-10 – ika-16 nga siglo nag-uban sa Maynila, Tondo, Namayan, Pangasinan, Cebu, Butuan, Maguindanao, Lanao, Sulu, ug Ma-i. Ang sayong mga pagkagamhanan sagad nga gilangkuban sa tulo ka ang-ang nga estraktura sa sosyal: usa ka klase nga halangdon, usa ka klase nga "freemen", ug usa ka klase sa mga dependant nga utangan nga utangan. Lakip sa mga halangdon ang mga pinuno nga gitawag nga "Datus," responsable sa pagmando sa mga autonomous nga grupo nga gitawag nga "barangay" o "dulohan". Kung ang mga kini nga mga barangay nagtapok, aron makahimo usa ka labi ka daghang pamuy-an o usa ka geograpiya nga mas lig-on nga alyansa nga grupo, ang labi ka halangdon taliwala sa ila pagailhon nga usa ka "labing hinungdanon nga datu", rajah, o sultan nga nangulo sa estado sa komunidad. Adunay gamay nga ebidensya sa kadako sa kapintasan sa arkipelago sa wala pa ang ika-2 nga milenyo AD. [labing kinahanglan nga gigikanan sa kinaiyahan] Bisan pa, ang pakiggubat nag-uswag ug nagdako sa panahon sa ika-14 hangtod ika-16 nga napuloan [55] ug sa tanan niining mga panahona gihunahuna ang kadaghan sa populasyon mahimong ubos. [56] Niadtong 1521, ang manlalayag sa Portuges nga si Ferdinand Magellan miabot sa dapit, giangkon ang mga isla alang sa Espanya, ug dayon gipatay sa Sangka sa Maktan.

Pagmando sa kolonyal (1565–1946)[usba | usba ang wikitext]

Panguna nga mga artikulo: Kasaysayan sa Pilipinas (1565–1898) ug Kasaysayan sa Pilipinas (1898–1946) Nagsugod ang kolonisasyon sa pag-abut sa Espanyol nga explorer nga si Miguel López de Legazpi gikan sa Mexico kaniadtong 1565. [58] [59]: 20–23 Niadtong 1571, ang Espanya nga Manila nahimong kapital sa Spanish East Indies, [60] nga naglangkob sa mga teritoryo sa Espanya sa Asya ug Pasipiko. [61] [62] Malampuson nga gisulong sa mga Kastila ang lainlaing mga lokal nga estado pinaagi sa paggamit sa prinsipyo sa pagkabahinbahin ug pagsakop, [63] nga nagdala sa kadaghanan sa kung unsa ang karon ang Pilipinas sa us aka pinaghiusa nga administrasyon. [64] [65] Ang lainlaing mga barangay gituyo nga gihiusa ngadto sa mga lungsod, diin ang mga misyonaryo nga Katoliko dali nga nakabig sa mga Kristiyanismo. [66]: 53, 68 [67] Gikan sa 1565 hangtod 1821, ang Pilipinas gimandoan isip bahin sa Viceroyalty nga nakagamot sa Mexico. Ang Bag-ong Espanya, nga sa ulahi nagdumala gikan sa Madrid pagkahuman sa Gubat sa Kalayaan sa Mexico. [68] Ang Manila mao ang sentro nga bahin sa komersyo sa trans-Pacific. [69] Ang mga galleon sa Manila gitukod sa Bicol ug Cavite. [70] [71]


Ang mga artilerya sa Espanya ubay sa mga dingding sa Intramuros aron mapanalipdan ang syudad gikan sa mga lokal nga pag-alsa ug mga langyaw nga manunulong. Sa panahon sa pagmando niini, gipalong sa Espanya ang lainlaing mga pag-alsa sa mga lumad, [72] ingon man pagdepensa batok sa mga hagit sa militar sa gawas. [73] [74] Ang mga pwersa sa Espanya gilakip ang mga sundalo gikan sa bisan diin nga lugar sa New Spain, nga kadaghanan kanila ningbiyaan ug nakig-uban sa daghang populasyon. [75] [76] [77] Ang imigrasyon nagbura sa sistema sa caste sa rasa [66]: 98 [78] [79] Gipadayon ang Espanya sa mga lungsod ug syudad. [80] Ang giyera batok sa Olandes gikan sa Kasadpan, kaniadtong ika-17 nga siglo, kauban ang panagbangi sa mga Muslim sa South nga hapit mabangkarot ang kolonyal nga panudlanan.

Ang pagdumala sa mga isla sa Pilipinas gikonsiderar nga usa ka kanal sa ekonomiya sa Espanya, [73] ug adunay mga debate bahin sa pag-abandona niini o pagbaligya niini alang sa uban pang teritoryo. Bisan pa, gisupak kini sa daghang mga hinungdan, lakip ang potensyal sa ekonomiya, siguridad, ug ang pagtinguha nga magpadayon ang pagkakabig sa relihiyon sa mga isla ug sa kasikbit nga rehiyon. [82] [83] Ang Pilipinas nakalahutay sa tinuig nga subsidiya nga gihatag sa Spanish Crown, [73] nga nag-average og 250,000 pesos [84] ug kasagaran gibayran pinaagi sa paghatag nga 75 toneladang pilak nga pilak nga gipadala gikan sa Amerika. [85]

Giokupar sa mga pwersa sa Britanya ang Manila gikan 1762 hangtod 1764 sa panahon sa Pito nga Tuig nga Gubat, uban ang pagmando sa Espanya nga gipahiuli pinaagi sa 1763 nga Tratado sa Paris. [59]: 81–83 Giisip sa mga Espanyol ang ilang giyera sa mga Muslim sa Timog-silangang Asya nga usa ka lugway sa Reconquista. [86] Ang panagsumpaki sa Espanya – Moro milungtad sa daghang gatus ka tuig. Sa katapusang kwarter sa ika-19 nga siglo, gisakop sa Espanya ang mga bahin sa Mindanao ug Jolo, [87] ug ang mga Moro Muslim sa Sultanate of Sulu nga pormal nga giila ang soberanya sa Espanya. [88] [89]


Ang mga Filipino Ilustrados sa Espanya ang naghimo sa Kilusang Propaganda. Gilitratohan kaniadtong 1890 Kaniadtong ika-19 nga siglo, ang mga pantalan sa Pilipinas nagbukas sa pamaligya sa kalibutan ug mga pagbag-o nagsugod pagsugod sa sulud sa katilingbang Pilipino. [90] [91] Ang mga giyera sa independensya sa Latin American ug gibag-o ang imigrasyon misangpot sa pagbalhin sa pagkatawo sa katilingban, uban ang termino nga pagbalhin sa Pilipino gikan sa pagtumong sa mga Katsila nga natawo sa Iberian Peninsula ug sa Pilipinas ngadto sa usa ka term nga naglangkob sa tanan nga mga tawo sa arkipelago. Ang kini nga pagbalhin sa identidad gimaneho sa mga adunahan nga pamilya nga adunay sagol nga kagikanan, diin kini nahimo nga usa ka nasudnon nga pagkatawo. [92] [93]

Ang sentimyento nga rebolusyonaryo gipalihok kaniadtong 1872 pagkahuman sa tulo ka aktibista nga pari nga Katoliko gipatay sa mahuyang nga pagpakaaron-ingnon. [94] [95] [96] Kini ang makapadasig sa usa ka kalihukan sa propaganda sa Espanya, nga giorganisar ni Marcelo H. del Pilar, José Rizal, ug Mariano Ponce, nga nag-lobby alang sa mga reporma sa politika sa Pilipinas. Sa ulahi gipatay si Rizal kaniadtong Disyembre 30, 1896, sa sumbong sa pag-alsa. Nakurat kini sa kadaghanan nga kaniadto maunong sa Espanya. [97] Samtang ang mga pagsulay sa reporma nakatagbo sa pagsukol, si Andrés Bonifacio kaniadtong 1892 gitukod ang militanteng tinago nga katilingban nga gitawag nga Katipunan, nga nagtinguha nga independente gikan sa Espanya pinaagi sa armadong pag-alsa. [98]

Gisugdan sa Katipunan ang Rebolusyon sa Pilipinas kaniadtong 1896. [99] Ang panloob nga mga panagsumpaki nagdul-ong sa usa ka piliay diin nawala ang posisyon ni Bonifacio ug napili si Emilio Aguinaldo isip bag-ong pinuno sa rebolusyon. [100]: 145–147 Kaniadtong 1897, ang Kasabutan sa Biak-na-Bato nagdala sa pagkadestiyero sa rebolusyonaryo. pagpangulo sa Hong Kong. Kaniadtong 1898, nagsugod ang Gubat sa Espanya – Amerikano ug nakaabot sa Pilipinas. Mibalik si Aguinaldo, gipadayon ang rebolusyon, ug gideklara ang independensya gikan sa Espanya kaniadtong Hunyo 12, 1898. [66]: 112–113 Natukod ang Unang Republika sa Pilipinas kaniadtong Enero 21, 1899. [101]

Ang mga isla gitugyan sa Espanya sa Estados Unidos kauban ang Puerto Rico ug Guam bunga sa kadaugan sa ulahi sa Gubat sa Espanya – Amerikano. [102] [103] Samtang nagkaklaro nga dili maila sa Estados Unidos ang Una nga Republika sa Pilipinas, nagsugod ang Gubat sa Pilipinas –Amerika. [104] Ang giyera miresulta sa pagkamatay sa 250,000 ngadto sa 1 milyon nga mga sibilyan, kadaghanan tungod sa gutom ug sakit. [105] Human mapildi ang Unang Republika sa Pilipinas, usa ka gobyerno nga sibilyan sa Amerika ang natukod. [106] Nagpadayon ang pagsiguro sa mga pwersa sa Amerika ug gipadako ang ilang pagpugong sa mga isla, gipugngan ang pagsulay nga paglugway sa Republika sa Pilipinas, [100]: 200–202 [107] pagsiguro sa Sultanate of Sulu, [108] ug pagtukod ang pagpugong sa sulud nga mga bukirang lugar nga adunay gisukol ang pagsakop sa Espanya. [109]

Ang mga kaugmaran sa kultura nagpalig-on sa padayon nga pag-uswag sa usa ka nasyonal nga pagkatawo, [110] [111] ug ang Tagalog nagsugod sa pag-una kaysa ubang mga lokal nga sinultian. [66]: 121 Kaniadtong 1935, gihatagan ang Pilipinas sa kahimtang sa Commonwealth nga si Manuel Quezon isip presidente ug Sergio Osmeña ingon bise presidente. [112] Ang prayoridad ni Quezon mao ang pagdepensa, hustisya sosyal, dili managsama ug lainlain nga ekonomiya, ug nasudnon nga kinaiya. [113] Gitudlo ang Tagalog nga nasudnon nga sinultian, [114] gipaila ang pagpili sa mga babaye, [115] ug ang reporma sa yuta gipalihok. [116] [117]

Panahon sa Gubat sa Kalibutan II gisulong sa Imperyo sa Japan ang [118] ug ang Ikaduhang Republika sa Pilipinas, sa ilalum ni Jose P. Laurel, natukod ingon usa ka itoy nga estado. [119] [120] Gikan sa 1942 ang pagsakop sa Japan sa Pilipinas gisupak sa kadak-an nga kalihokan sa ilawom sa yuta gerilya. [121] [122] [123] Ang mga kalapukan ug krimen sa giyera gihimo sa panahon sa giyera, lakip ang Bataan Death March ug ang masaker sa Manila. [124] [125] Gibuntog sa mga kaalyado nga tropa ang mga Hapon kaniadtong 1945. Sa pagtapos sa giyera gibanabana nga kapin sa milyon nga mga Pilipino ang namatay. [126] [127] Kaniadtong Oktubre 11, 1945, ang Pilipinas nahimong usa sa mga nagpundar nga mga myembro sa United Nations. [128] [129] Kaniadtong Hulyo 4, 1946, ang Pilipinas opisyal nga giila sa Estados Unidos ingon usa ka independente nga nasud pinaagi sa Treaty of Manila, sa panahon sa pagkapresidente ni Manuel Roxas. [129] [130]

Panahon sa postkolonial (1946 – karon)[usba | usba ang wikitext]

Panguna nga mga artikulo: Kasaysayan sa Pilipinas (1946–65), Kasaysayan sa Pilipinas (1965–86), ug Kasaysayan sa Pilipinas (1986 – karon) Ang mga paningkamot nga tapuson ang Rebelyon sa Hukbalahap nagsugod sa panahon ni Elpidio Quirino, [132] bisan pa, kaniadtong panahon lamang sa pagkapresidente ni Ramon Magsaysay napugngan ang kalihukan. [133] Ang manununod ni Magsaysay nga si Carlos P. Garcia ang nagpasiugda sa Una nga Patakaran sa Filipino, [134] nga gipadayon ni Diosdado Macapagal, uban ang pagsaulog sa Independence Day gibalhin gikan sa Hulyo 4 hangtod Hunyo 12, ang petsa sa pagdeklara ni Emilio Aguinaldo, [135] [136] ug paggukod sa usa ka pag-angkon sa silangang bahin sa North Borneo. [137] [138]

Kaniadtong 1965, napilde si Macapagal sa piliay pagka-presidente kay Ferdinand Marcos. Sayo sa iyang pagkapangulo, gipasiugdahan ni Marcos ang daghang mga proyekto sa inprastraktura [139] apan, kauban ang iyang asawa nga si Imelda, giakusahan sa korapsyon ug pagpangilkil sa binilyon nga dolyar nga pondo sa publiko. [140] Hapit na matapos ang iyang termino, gideklara ni Marcos ang martial law kaniadtong Septyembre 21, 1972. [141] [142] Ang kini nga panahon sa iyang pagmando gihulagway pinaagi sa pagpanlupig sa politika, pag-censor, ug mga paglapas sa tawhanong katungod. [143]

Kaniadtong Agosto 21, 1983, ang punong karibal ni Marcos, ang lider sa oposisyon nga si Benigno Aquino Jr., gipatay sa tarmac sa Tugpahanang Pangkanasoran sa Manila. Gitawag ni Marcos ang usa ka dali nga piniliay sa pagkapamuno-nasod kaniadtong 1986. [144] Si Marcos ang giproklamar nga nagdaog, apan ang mga sangputanan giisip nga malimbungon. [145] Ang mga sangputanan nga protesta nagdala sa People Power Revolution, [146] nga gipugos si Marcos ug ang iyang mga kaalyado nga molayas sa Hawaii, ug ang biyuda ni Aquino nga si Corazon Aquino, napalingkod isip pamuno-nasod. [144] [147]


Ang pagbuto sa Bukid Pinatubo kaniadtong 1991 mao ang ikaduhang pinakadako nga pagbuto sa bulkan sa ika-20 nga siglo. Ang pagbalik sa demokrasya ug mga reporma sa gobyerno nga nagsugod kaniadtong 1986 gibabagan sa nasudnon nga utang, kurapsyon sa gobyerno, pagsulay sa kudeta, [148] [149] usa ka mapadayonon nga pag-alsa sa komunista, [150] [151] ug usa ka panagbangi sa militar sa mga separatista sa Moro. [152] Ang administrasyon nag-atubang usab sa usa ka serye sa mga katalagman, lakip ang pagkalunod sa MV Doña Paz kaniadtong Disyembre 1987 [153] ug ang pagbuto sa Mount Pinatubo kaniadtong Hunyo 1991. [154] [155] Si Aquino gisundan ni Fidel V. Ramos, kansang nahimo sa ekonomiya, nga 3.6% nga rate sa pagtubo, [156] [157] natabunan sa pagsugod sa krisis sa pinansyal sa Asya sa 1997. [158] [159]

Ang manununod ni Ramos, si Joseph Estrada, gipalagpot sa EDSA Revolution sa 2001 ug gisundan sa iyang Bise Presidente, Gloria Macapagal-Arroyo, kaniadtong Enero 20, 2001. [160] Ang 9 ka tuig nga administrasyon ni Arroyo gimarkahan sa paglambo sa ekonomiya, [161] apan nabulingan sa mga iskandalo sa graft ug politika. [162] [163] Kaniadtong Nobyembre 23, 2009, 34 ka mamamahayag ug daghang sibilyan ang napatay sa Maguindanao. [164] [165]

Nagpadayon ang pagtubo sa ekonomiya sa panahon sa pagdumala ni Benigno Aquino III, nga nagduso alang sa maayong pagdumala ug transparency. [166] [167] Kaniadtong 2015, usa ka panagsangka nga nahinabo sa Mamasapano, Maguindanao ang napatay sa 44 ka mga myembro sa Philippine National Police-Special Action Force, nga nagresulta sa mga paninguha nga mapasar ang Bangsamoro Basic Law nga nakaabot sa usa ka kalagmitan. [168] [169] Ang dating mayor sa Dakbayan sa Davao nga si Rodrigo Duterte nagdaog sa eleksyon sa pagka-presidente sa 2016, nga nahimong una nga pangulo gikan sa Mindanao. [170] [171] Gilansad ni Duterte ang kampanya kontra-droga [172] [173] ug usa ka plano sa inprastraktura. [174] [175] Ang pagpatuman sa Bangsamoro Organic Law nagdala sa pagmugna sa autonomous nga Bangsamoro nga rehiyon sa Mindanao. [176] [177] Sa sayong bahin sa 2020, ang pandemya sa COVID-19 nakaabot sa nasud [178] [179] nga hinungdan sa pagkontrata sa ekonomiya og 9.5% sa mga termino sa gross domestic product sukad nagsugod ang mga rekord kaniadtong 1947. [180]

Gobyerno[usba | usba ang wikitext]

Ang Pilipinas usa ka Republikanhon ug Demokratiko nga nasod. Ang systema sa pangobyerno niini giindig sa sistema sa Tinipong Bansa. May tulo ka dagkong sanga ang gobyerno sa Pilipinas: ang Ehikutiba (Executive), ang Lehislatiba (Legislative), ug ang Judisyal (Judiciary). Ang Ehikutiba girepresentaran sa Presidente sa Pilipinas, ang Lehislatiba sa Kongreso (Congress), ug ang Judisyal sa Kinahitas-ang Hukmanan (Supreme Court).

Ilalom sa Pamuno-nasod mao ang mga nagakalain-laing ahensya ug departamento sa kagamhanan sama sa Armed Forces of the Philippines (AFP), Bureau of Internal Revenue (BIR), Alintaga sa Halawom ug Lokal nga Kagamhan, Alintaga sa Katarong ug uban pa. Ang Ehikutiba ang naay responsibilid nga mupatoman sa mga balaod nga gi pasa sa Kongreso ug tanang programa sa gobyerno.

Ang Kongreso mao ang sanga sa kagamhanan nga responsable nga mopasa og nagakalain-laing balaodnon. Kini natunga sa duha ka lawas: ang Senado (Senate) ug ang Balay sa mga Tinugyanan (House of Representatives).

Ang Kinatas-ang Hukmanan (Supreme Court) mao ang ikatulo nga sanga sa gobyerno nga ang kaakohan mao ang pag-hubad sa balaod partikular ang Batakang Balaod sa nasod.

Dapit ug Mga Bungto[usba | usba ang wikitext]

Ph general map.png

Mga bungto[usba | usba ang wikitext]

Political map of the Philippines showing its provinces and regions
Mga Rehiyon sa Pilipinas
Location Region
(regional designation)
PSGC[1] Island
group
Regional
center
Component local
government units
Area[A] Population
(2015)[2]
Density
Map of the Philippines highlighting the National Capital Region National
Capital Region

(NCR)
13 Luzon Manila 611.39 km2
(236.06 sq mi)
12,877,253
(&0000000000000012.75000012.75%)
21,000/km2
(54,000/sq mi)
Map of the Philippines highlighting the Ilocos Region Ilocos Region
(Region I)
01 Luzon San Fernando
(La Union)
13,012.60 km2
(5,024.19 sq mi)
5,026,128
(&0000000000000004.9800004.98%)
390/km2
(1,000/sq mi)
Map of the Philippines highlighting Cordillera Region Cordillera Administrative Region
(CAR)
14 Luzon Baguio 19,422.03 km2
(7,498.89 sq mi)
1,722,006
(&0000000000000001.7100001.71%)
89/km2
(230/sq mi)
Map of the Philippines highlighting Cagayan Valley Cagayan Valley
(Region II)
02 Luzon Tuguegarao 28,228.83 km2
(10,899.21 sq mi)
3,451,410
(&0000000000000003.4200003.42%)
120/km2
(310/sq mi)
Map of the Philippines highlighting Central Luzon Central Luzon
(Region III)
03 Luzon San Fernando
(Pampanga)
22,014.63 km2
(8,499.90 sq mi)
11,218,177
(&0000000000000011.11000011.11%)
510/km2
(1,300/sq mi)
Map of the Philippines highlighting CALABARZON Southern Tagalog
(CALABARZON)
04 Luzon Calamba, Laguna 16,873.31 km2
(6,514.82 sq mi)
14,414,774
(&0000000000000014.27000014.27%)
850/km2
(2,200/sq mi)
Map of the Philippines highlighting MIMAROPA Southwestern Tagalog
(MIMAROPA)
17 Luzon Calapan 29,620.90 km2
(11,436.69 sq mi)
2,963,360
(&0000000000000002.9300002.93%)
100/km2
(260/sq mi)
Map of the Philippines highlighting the Bicol Region Bicol Region
(Region V)
05 Luzon Legazpi 18,155.82 km2
(7,010.00 sq mi)
5,796,989
(&0000000000000005.7400005.74%)
320/km2
(830/sq mi)
Map of the Philippines highlighting Western Visayas Western Visayas
(Region VI)
06 Visayas Iloilo City 12,828.97 km2
(4,953.29 sq mi)
4,477,247
(&0000000000000004.4300004.43%)
350/km2
(910/sq mi)
Map of the Philippines highlighting Central Visayas Central Visayas
(Region VII)
07 Visayas Cebu City 10,102.16 km2
(3,900.47 sq mi)
6,041,903
(&0000000000000005.9800005.98%)
600/km2
(1,600/sq mi)
Map of the Philippines highlighting Eastern Visayas Eastern Visayas
(Region VIII)
08 Visayas Tacloban 23,251.10 km2
(8,977.30 sq mi)
4,440,150
(&0000000000000004.4000004.40%)
190/km2
(490/sq mi)
Map of the Philippines highlighting Zamboanga Peninsula Zamboanga
Peninsula

(Region IX)
09 Mindanao Pagadian 17,056.73 km2
(6,585.64 sq mi)
3,629,783
(&0000000000000003.5900003.59%)
210/km2
(540/sq mi)
Map of the Philippines highlighting Northern Mindanao Northern Mindanao
(Region X)
10 Mindanao Cagayan de Oro 20,496.02 km2
(7,913.56 sq mi)
4,689,302
(&0000000000000004.6400004.64%)
230/km2
(600/sq mi)
Map of the Philippines highlighting the Davao Region Davao Region
(Region XI)
11 Mindanao Davao City 20,357.42 km2
(7,860.04 sq mi)
4,893,318
(&0000000000000004.8500004.85%)
240/km2
(620/sq mi)
Map of the Philippines highlighting soccsksargen SOCCSKSARGEN
(Region XII)
12 Mindanao Koronadal 22,513.30 km2
(8,692.43 sq mi)
4,545,276
(&0000000000000004.5000004.5%)
200/km2
(520/sq mi)
Map of the Philippines highlighting Caraga Caraga Region
(Region XIII)
16 Mindanao Butuan 21,478.35 km2
(8,292.84 sq mi)
2,596,709
(&0000000000000002.5700002.57%)
120/km2
(310/sq mi)
Map of the Philippines highlighting the Autonomous Region in Muslim Mindanao Bangsamoro
(BARMM)
15 Mindanao Cotabato City 12,535.79 km2
(4,840.10 sq mi)
3,781,387
(&0000000000000003.7400003.74%)
300/km2
(780/sq mi)
Plantilya:Ordered list

Mga bag-ong dakbayan[usba | usba ang wikitext]

  • Meycauayan, Bulacan, Bulacan
  • Navotas
  • San Juan
  • Baybay, Leyte
  • Bogo, Cebu
  • Catbalogan, Samar
  • Tandag, Surigao del Sur
  • Lamitan, Basilan
  • Borongan, Eastern Samar
  • Tayabas, Quezon
  • Tabuk, Kalinga
  • Bayugan, Agusan del Sur
  • Batac, Ilocos Norte
  • Mati, Davao Oriental
  • Guihulngan, Negros Oriental
  • Cabadbaran, Agusan del Norte
  • El Salvador, Misamis Oriental
  • Carcar, Cebu
  • Dumaguete City, Negros Oriental
  • Bayawan City, Negros Oriental

Heyograpiya[usba | usba ang wikitext]

Relief Map Of The Philippines.png

Ang Pilipinas may 7,107 ka isla. Kadagkoan ang Luzon ug Mindanao. Taliwala sa ila ang Kapupud-ang Kabisay-an, Mindoro, Palawan, Marinduque, Romblon, ug uban pa. Ang isla sa Luzon may tulo ka bukiranan: ang Kordilyera, ang Sierra Madre, ug ang Karabalyo. Ang Kordilyera ug ang Karabalyo didto sa Amihanang Luzon, ug ang Sierra Madre nag-agi gikan sa amihanan sa probinsya sa Cagayan hangtud sa tunga-tungang Probinsya Quezon. Didto sa Mindanao ang katas-ang bukid sa tibuok Pilipinas, ang Bukid Apo, sa Dakbayan sa Davao.

Ekonomiya[usba | usba ang wikitext]

Sa Forbes Magazine, pang-84 ang Pilipinas sa talang Best Countries for Business tuig 2009.[6]

Mga opisyal nga pinulongan[usba | usba ang wikitext]

Tinagalog (isip Filipino) ang pugsanong gihimong nasodnong pinulongan. Duha ang pugsanong gihimong opisyal nga pinulongan: Iningles ug Tinagalog (ug sa una, Kinatsila). Adunay kapin sa 170 ka pinulongang lumad sa tibuok kapupud-an. Napulog duha niini mga nanag-unang pinulongan sa mga rehiyon: Sinugboanon, Iniloko, Hiligaynon, Bikol, Winaray, Kinapampangan, Panggasinan, Kinaray-a, Maguindanao, Maranao, Tinausug ug Tsinabakano.

Kultura[usba | usba ang wikitext]

Ang kultura sa Pilipinas naimpluwensiya sa daghang nasod gikan sa Europa (Espanya), Latino America (Mehiko), Estados Unidos sa Amerika, Tsina, Islam, Hinduismo, etc.

Ang kustombre ug tradisyonales sa Pilipinas naimpluwensiyahan sa mga Espanyol.

Relihiyon[usba | usba ang wikitext]

Mga Katoliko ang kadaghanan sa Pilipinas (83 porsento); Protestante (9 porsento); Islam (5 porsento); Budismo ug Hinduismo (3 porsento). Dunay mga 560 Ortodokso.[7]

Katitikan[usba | usba ang wikitext]

Mas kompletong artikulo: Katitikan sa Pilipinas

Mga kapanguhaan[usba | usba ang wikitext]

  1. Philippine Standard Geographic Codes as of 31 December 2015. PSGC Interactive. Philippine Statistics Authority. Retrieved on 15 March 2016.
  2. Highlights of the Philippine Population 2015 Census of Population. 2015 Census of Population. Philippine Statistics Authority (19 May 2016). Retrieved on 20 May 2016.
  3. 3.0 3.1 3.2 3.3 3.4 An independent component city, not under the jurisdiction of any provincial government.
  4. 4.00 4.01 4.02 4.03 4.04 4.05 4.06 4.07 4.08 4.09 4.10 4.11 4.12 4.13 4.14 4.15 Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named huc
  5. A component city, part of the province of Basilan, but whose regional services are provided by the offices of Region IX.
  6. http://www.forbes.com/lists/2009/6/bizcountries09-best-countries-for-business_Philippines_CHI112.html
  7. http://www.cs.ust.hk/faculty/dimitris/metro/Phil_history.html Archived 1999-10-07 at the Wayback Machine

Tan-awa Usab[usba | usba ang wikitext]

Dugang Kasayoran[usba | usba ang wikitext]

Mga panid nga opisyal sa kagamhanan[usba | usba ang wikitext]

Mga panid sa sumat[usba | usba ang wikitext]

Uban pang panid[usba | usba ang wikitext]

Ang Ingles nga bersiyon ning maong panid mahimo mong mahubad ngadto sa Binisayang Sinugboanon.