Moalboal

Mapa sa Sugbo nga nagpakita sa nahimutangan sa Moalboal

Moalboal Poblacion

Sensus sa Populasyon
Moalboal, Sugbo

Tuig	Kam.	±% p.a.
1990	20,041	—
1995	22,021	+1.78%
2000	23,402	+1.31%
2007	27,398	+2.20%
2010	27,676	+0.37%

Ang Moalboal usa ka ikaupat nga klase nga lungsod sa lalawigan sa Sugbo, Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2024, kini may populasyon nga 37,993 ka tawo sa 4,790 ka bubong.

Mga barangay

Ang Moalboal may 25 ka barangay. Ang matag barangay gilangkuban sa mga purok, diin ang uban adunay mga sityo.

• Agbalanga
• Bala
• Balabagon
• Basdiot
• Batadbatad
• Bugho
• Buguil
• Busay
• Lanao
• Poblacion East
• Poblacion West
• Saavedra
• Tomonoy
• Tuble
• Tunga

Klima

Ang klima sa Moalboal makasinati ug dakong gidaghanon sa pag-ulan, bisan sa panahon sa bulan nga ubos sa kasaysayan ang lebel sa ulan. Giklasipikar ni Köppen ug Geiger kini nga klima isip Af (tropical monsoon).

Ang ting-ulan magsugod sa Mayo hangtod Disyembre, diin ang lugar adunay mas taas nga ulan. samtang ang ting-init magsugod sa Enero hangtod Abril, diin ang lugar gamay ra ang pag-ulan tungod sa duol sa habagatang bahin sa nasud. Kasagaran ang baha panahon sa ting-ulan, nga maoy lugar nga delikado sa dengue.

Ang mga bagyo huyang sa panahon sa Hulyo hangtod Nobyembre, nga mao ang mga tanum nga makadaot sa tibuuk tuig.

Kasaysayan

Panahon sa kolonyal nga Espanyol

Atol sa mga panahon sa wala pa ang kolonyal ug sayong bahin sa kolonyalismo sa Pilipinas, adunay usa ka sugilanon nga nag-ingon nga si Laurente Sabanal, nailhan nga Laguno, o Llaguno, mao ang nagtukod ug unang magmamando sa Moalboal. Giingon nga siya usa ka Bol-anon nga naggikan sa Bohol, diin iyang gipatay ang usa ka guardia civil nga nag-abuso kaniya. Unya siya miikyas ug sa katapusan nagtukod sa lungsod. Nagtuo ang mga tawo nga siya adunay labaw sa kinaiyahan nga mga abilidad nga naglakip sa pagpalutaw sa mga butang sa hangin. Atol sa kanunay nga pag-atake sa mga Moro, gamiton niya kini nga abilidad aron mahadlok ang mga Moro nga manunulong ug papaulion sila sa ilang mga vinta.

Sa dihang namatay si Laguno, ang iyang lawas gilubong sa balas nga baybayon diin siya mibarog batok sa mga mananakop. Sa iyang lubnganan gibutang ang usa ka troso nga nagsilbing simbolo sa pagtahod sa iyang kabayanihan, kaisog, ug ehemplo nga kinabuhi. Ang Laguno Street, daplin sa baybayon diin siya gilubong, ginganlan sunod kaniya.

Moalboal isip usa ka parokya

San Juan Nepumoceno Parish Church

Atol sa panahon sa mga Espanyol, ang simbahan ug estado nahiusa, nga nagpasabot nga ang pagporma sa usa ka parokya nagkinahanglan sa hiniusa nga awtoridad sa obispo ug sa gobernador sa probinsya. Kini nga awtoridad gimando sa Royal Order niadtong Hulyo 31, 1874, nga nahimong epektibo sa Pilipinas gikan sa Hunyo 2, 1886, ug sa ulahi giusab sa Royal Decree niadtong Hulyo 10, 1894. Tungod niini nga kahikayan, ang mga parokya sa Cebu, lakip ang lungsod sa Moalboal, gitukod sa lokal nga mga awtoridad sa relihiyon.

Sa tuig 1851, ang gobernador sa Espanya nagpasa og usa ka mando nga nag-aprobar sa usa ka petisyon alang sa paghimo sa Moalboal isip usa ka parokya. Pagkasunod tuig, niadtong Enero 20, 1852, nadawat ang katugbang nga mando gikan sa obispo. Niadtong Pebrero 6, 1852, ang San Juan Nepomuceno Parish, Moalboal, Cebu, opisyal nga natukod.

Pag-okupar sa Amerika

Ang mga Amerikano mipuli sa mga Espanyol isip mga kolonisador sa Pilipinas niadtong 1899. Niadtong 1917, ang lungsod gideklarar nga usa ka independente nga munisipyo nga gibulag gikan sa Alcantara (usa ka kanhing baryo sa Moalboal).

Ikaduhang Gubat sa Kalibutan

Atol sa pag-okupar sa mga Hapones sa Pilipinas ug sa Gubat sa Kabisayaan, ang mga gerilyang Pilipino nakig-away sa mga pwersa sa Hapon, ug ang Moalboal usa sa mga lokasyon sa Cebu diin misurender ang mga sundalong Hapones. Kini nailhan nga Gubat sa Tomonoy, nga nahitabo niadtong Agosto 13, 1944.

Walay mga balay sa katigulangan nga makita sa Moalboal, tungod kay ang lungsod gisunog sa mga Hapon isip panimalos sa malampuson nga pag-ambush sa ilang mga tropa. Ang nahibilin na lang nga istruktura sa ika-18 nga siglo mao ang San Juan Nepumoceno Parish Church, nga sa pagkakaron nagpabilin na lang sa tore sa kampanaryo ug mga bungbong sa gawas gikan sa orihinal nga pagkatukod niini.

Turismo

Sukad pa sa dekada 1970, ang Moalboal nakapalambo ug industriya sa turismo nga nagpunting sa recreational diving ug mga baybayon. Ang Panagsama Beach (Basdiot), diin nahimutang ang kadaghanan sa mga resort ug restawran, gipili sa 2024 sa Condé Nast Traveler isip usa sa labing maayong baybayon sa Southeast Asia ug mao lamang ang gikan sa Pilipinas.

Sa mas amihanang bahin sa peninsula, sa Saavedra, makita ang White Beach (Basdako), usa ka duha ka kilometro nga baybayon nga kaniadto kasagaran lang duawon sa mga lokal apan karon dinagsaan na usab sa mga internasyonal nga turista. Ang Panagsama Beach ug White Beach parehong nahimutang mga 3–5 kilometro gikan sa pangunahing terminal sa bus sa Moalboal.

Ang recreational diving mao ang nag-unang kalihokan sa mga turista sa Moalboal, ug ang mga bahura ubay sa kasadpang baybayon sa Copton Peninsula puy-anan sa daghang klase sa kinabuhi sa dagat. Ang Pescador Island, nga mga 3 kilometro gikan sa baybayon, mao ang labing popular nga diving spot, ilabi na tungod sa ilawom sa dagat nga langob nga gitawag og “the Cathedral.”

Duol sa baybayon adunay usa ka lawom nga drop-off nga mokanaog hangtod kapin sa 40 metros. Nailhan usab ang lugar isip puy-anan sa mga pawikan sa dagat ug sa dako kaayong pundok sa sardinas. Makita usab dinhi usahay ang whale sharks, dolphins, ug thresher sharks.

Ang uban pang mga atraksyon sa turismo sa Moalboal naglakip sa:

• Airplane Wreck – usa ka dive site nga nahimutang sa Saavedra. Ang eroplano anaa mga 20 metros ang giladmon ug gibutang didto niadtong 1993 isip atraksyon alang sa mga diver.
• Batadbatad Falls – nailhan usab isip Taginis Falls, usa ka tago ug dili kaayo popular nga busay.
• Budlot Spring – usa ka tuboran nga adunay preskong tubig.
• Busay Cave – usa ka tuboran sulod sa langob nga naghatag ug mainom nga tubig sa lungsod.
• Magpayong Rocks – nailhan usab isip “Mushroom Rocks,” usa ka talagsaong pormasyon sa bato nga makita sa pinakahabagatang baybayon sa White Beach.
• Moalboal Heritage Park – nailhan usab isip “Seaside Park,” nga nahimutang luyo sa municipal hall ug sports complex.
• Rizal Monument – estatwa ni José Rizal nga makita daplin sa highway sa Moalboal.
• Talisay Wall – usa ka dive site sa habagatang bahin sa Panagsama Beach. Nailhan kini sa mga coral, sea fans, sponges, ug nagkalain-laing klase sa kinabuhi sa dagat.
• Tongo Point – nailhan usab isip Tongo Marine Sanctuary, usa ka protected marine area nga puno sa hard ug soft corals ug daghang marine life.
• Tomonoy Valley – usa ka halapad nga humayan nga makita daplin sa highway sa barangay Tomonoy.
• Tulay Wharf – nahimutang duol sa Seaside Park ug merkado. Kini maoy kasagarang jump-off point para sa island hopping padulong sa Pescador Island.
• Tuble Marine Sanctuary – usa sa mga protected marine sanctuaries sa Moalboal.

Ang Moalboal usab kasagarang himuong basehanan alang sa uban pang adventure activities sama sa canyoneering sa Badian ug pagbisita sa Kawasan Falls, nga mga 20 kilometro gikan sa Moalboal.

Kagasangan Festival

Ang “Kagasangan Festival” maoy usa sa labing nailhang kasaulogan sa Moalboal. Ang tinuig nga pista sa lungsod ginasaulog matag Mayo 15 ug 16.

Ang pulong nga “Kagasangan” gikan sa Cebuano nga pulong nga gasang, nga nagpasabot ug “coral.” Ang pista nagsimbolo sa dato nga kinabuhi sa dagat sa Moalboal ug nagpakita sa kahayag sa kultura pinaagi sa musika, sayaw, ug mga mananayaw nga nagsul-ob ug mabulokon nga kostyum nga naghulagway sa mga tanom ug mananap sa dagat.

Ang maong pista gihimo isip pagpasidungog kang San Juan Nepomuceno, ang patron saint sa lungsod.

Edukasyon

Ang mga pampublikong eskwelahan sa Moalboal gidumala ubos sa usa ka school district nga sakop sa Schools Division of Cebu Province.

Mga eskwelahan sa elementarya

• Agbalanga Elementary School — Agbalanga
• Bala Elementary School — Bala
• Balabagon Elementary School — Balabagon
• Basdiot Elementary School — Basdiot
• Batadbatad Elementary School — Batadbatad
• Buguil Elementary School — Buguil
• Busay Elementary School — Busay
• Lanao Elementary School — Lanao
• Moalboal Central Elementary School — Poblacion West
• Omay Elementary School — Sitio Omay, Busay
• Saavedra Elementary School — Saavedra
• Tomonoy Primary School — Tomonoy
• Tuble Elementary School — Tuble
• Tunga Elementary School — Tunga

Integrated nga mga eskwelahan

• Bugho Integrated School (formerly Bugho Elementary School) — Bugho
• Moalboal Tourism Management Integrated National High School — Balabagon

Mga eskwelahan sa sekondarya

• Bala National High School — Bala
• Busay National High School — Busay
• Moalboal National High School — Basdiot

Pribado nga mga eskwelahan

• Moalboal Christian School Inc.— Tunga
• Nuevo School of Technology and Humanities — Tunga
• Our Lady of Mount Carmel Learning Center — Tunga
• San Juan High School of Moalboal, Cebu Inc. — Poblacion West

Kolehiyo/unibersidad

• Cebu Technological University – Moalboal Campus (formerly Cebu State College of Science and Technology – College of Fisheries) — Poblacion West

Mga sumpay sa gawas

• Philippine Standard Geographic Code Gi-arkibo 2012-04-13 at the Wayback Machine
• 2000 Philippine Census Information Gi-arkibo 2005-09-23 at the Wayback Machine
• e-LGU Information on Moalboal Gi-arkibo 2006-02-07 at the Wayback Machine

Ang Ingles nga bersiyon ning maong panid mahimo mong mahubad ngadto sa Binisayang Sinugboanon.